2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанның Салық кодексіне енгізілетін өзгерістер мемлекеттік бюджет кірістерін ұлғайтуға, салық салу жүйесін әділеттірек етуге және акциз салынатын тауарлар айналымын тиімді басқаруға бағытталған. Құны жоғары мүлік иелеріне салық жүктемесі елеулі өседі.
Қазақстанда акцизді кім төлейді
Қазақстан Республикасында акциздік міндеттемелер қызметі подакциз тауарларды өндірумен немесе айналымымен байланысты тұлғалар мен компанияларда туындайды (ҚР СК 535-бап). Акциз — жанама салық. Оны іс жүзінде ақырғы тұтынушы төлейді, бірақ бюджетке өндіруші немесе импорттаушы аударады.
ЖК және ұйымдар
Акциз төлеуге міндетті субъектілер:
- Қазақстан аумағында акциз салынатын тауарларды өндіреді;
- акциз салынатын импорттық тауарларды жеткізумен айналысады;
- белгілі бір түрдегі отынды көтерме немесе бөлшек түрде сатады;
- тәркіленген тауды немесе мемлекетке өткен мүлікті сатады, егер бұған дейін акциз төленбеген болса;
- белгілі бір подакциз тауарларды жинақтайды (импорт кезінде акциз төленген жағдайлар немесе өнеркәсіптік жинақтауға арналған келісім болғаннан басқа).
Жеке тұлғалар
Екі жағдайда акциз төлеуші ретінде танылады:
- ЕАЭО елдерінен бизнеске арналған тауарларды сатып алу. Яғни кәсіпкерлік мақсатта подакциз өнімін әкелу туралы.
- Қымбат автокөліктерді, су және әуе кемелерін импорттау немесе сатып алу.
Резидент емес компаниялар
Қазақстанда коммерциялық қызмет жүргізетін шетелдік компаниялар да акциз төлеушілер ретінде танылады. Резидент еместер үшін талаптар Қазақстандағы кәсіпорындармен бірдей.
Акциз төлеуден кімдер босатылады
Тәркіленген, мемлекетке өтеусіз берілген немесе иесіз подакциз тауарларды өткізетін мемлекеттік органдар акциз төлеуші міндетінен босатылады.
Акциз салынатын тауарлар
Подакциз өнім тізбесін (ҚР СК 536-бап) шартты түрде бірнеше топқа бөлуге болады.
1. Барлық түрдегі спирт, алкоголь өнімдері, темекі бұйымдары, қыздырылатын темекі өнімдері.
2. Бензин (әуе бензинінен басқа), дизель отыны, мұнай еріткіштері, жеңіл көмірсутектер қоспалары, экологиялық отын, шикі мұнай және газ конденсаты.
3. Қозғалтқыш көлемі 3 литрден жоғары көлік құралдары:
- оннан астам адам тасымалдауға арналған (шағын автобустар, автобустар мен троллейбустардан басқа);
- жеңіл автомобильдер (ерекше қажеттілігі бар адамдарға арнайы жабдықталған көліктерден басқа);
- кабина мен жүк бөлімі арасында қатты қалқасы бар, жеңіл авто шассиіндегі жүк көліктері.
4. Сатып алу сәтіндегі құны белгіленген шектен асатын қымбат активтер:
- жеңіл автомобильдер — 18 000 АЕК-тен бастап;
- су және әуе кемелері — 24 000 АЕК-тен бастап.
5. Спирт негізіндегі, дәрілік зат ретінде тіркелген медициналық препараттар.
Назар аударыңыз: АЕК (айлық есептік көрсеткіш) көлік құралы сатып алынған жылдың 1 қаңтарындағы мәні бойынша есептеледі.
Маңызды: акциз салынатын тауарлар тізбесін заңнамамен кеңейтуге болады.
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап энергетикалық сусындарға акциз енгізіледі.
Қазақстандағы акциз ставкалары
Тұрақты (спецификалық) ставкалар
Бұл — тауардың өлшем бірлігіне (литр, килограмм, дана, текше сантиметр) шаққандағы теңгемен бекітілген сома. ҚР СК 537-бабында әрбір акциз түрі бойынша ставкалар көрсетілген. Мысалы, шараптың әр литріне 38 теңге немесе бір сигараға 825 теңге.
Энергетикалық сусындар мен темекі өнімдеріне (сигарадан бөлек) ставкалар жыл сайын өсіп отырады.
Пайыздық (адвалорлық) ставкалар
Тауардың құнына пайызбен белгіленеді:
- алкоголь мен темекі өнімдерінің импортына;
- құны жоғары жеңіл автомобильдерге, су және әуе кемелеріне.
Маңызды жайттар:
- спирт пен виноматериалдарға салынатын акциз ставкасы олардың әрі қарай қандай мақсатта пайдаланылатынына байланысты (дәрі-дәрмекке, алкоголь өндіруге);
- импортталатын тауарларға шығу еліне қарай қосымша акциздер енгізілуі мүмкін.
Акциз төлеу міндеттемесі қашан туындайды
Акциздерді дұрыс есептеп, уақтылы төлеу үшін салықтық операция күнін дәл анықтау аса маңызды. Заңнама (ҚР СК 539-бап) салық төлеушілер кездесетін әртүрлі жағдайларға айқын қағидалар белгілейді.
Әдепкіде операция жасалған күн ретінде подакциз тауарларды соңғы алушыға жөнелту (беру) күні есептеледі.
Ерекшеліктер
1. Корпорация ішіндегі жылжыту
Егер өндіруші тауарларды өз желісі арқылы (мысалы, филиалдар немесе еншілес құрылымдар) өткізсе, операция күні ретінде осы құрылымдық бөлімшелерге жөнелту күні алынады.
2. Давальдық шикізатты беру
- Подакциз шикізатты қайта өңдеуге берген кезде операция күні — мердігерге тапсырған күн.
- Давальдық шикізаттан отын өндіру кезінде операция күні — тапсырыс берушіге нақты беру күні, ол қабылдап-беру актісімен расталады. Мысалы, цистерналарға құю немесе құбыр арқылы айдау нақты беру болып саналады.
Маңызды: қайта өңдеу мерзімі 2 жылдан аспауы тиіс. Бұл мерзім бұзылса, бүкіл жоспарланған өнім көлеміне белгіленген ставкалар бойынша акциз есептеледі.
- Халықаралық қайта өңдеу кезінде шикізатты әкелу/шығаруда кейіннен өңдеу өнімдерін әкету/әкелу туралы арнайы міндеттеме ұсынылуы қажет.
3. Өз қажетіне пайдалану
Компания подакциз тауарларды өндірістік қажетіне пайдаланса, операция күні — осындай пайдалану үшін беру күні.
4. Мекенжайлар арасында жылжыту
Лицензияда көрсетілген өндіріс орнының мекенжайынан тауарлар жылжытылса, операция күні — нақты жылжыту күні.
5. Подакциз тауарлардың бұзылуы немесе жоғалуы
- Бұзылу. Операция күні — есептен шығару актісі жасалған күн.
- Жоғалу. Операция күні — жоғалту фактісі нақты анықталып, тіркелген күн.
6. Подакциз тауарларды импорттау
ЕАЭО елдерінен импорттағанда операция күні — тауарларды компания балансына есепке алу күні, бухгалтерлік есеп қағидаларына сәйкес.
Құны жоғары активтерді (автомобильдер, су және әуе кемелері) импорттағанда операция күні — Қазақстан аумағына нақты әкелу күні.
7. Ел ішінде құны жоғары активтерді сатып алу
Қазақстанда сатып алынған жеңіл автомобильдер, су және әуе кемелері үшін операция күні — уәкілетті мемлекеттік органдарда тіркеу күні.
Акцизді бюджетке төлеу мерзімдері
Жалпы қағида бойынша (ҚР СК 549-бап) акциз бюджетке есепті айдан кейінгі айдың 20-сына дейін төленуі тиіс.
Жекелеген операциялар бойынша мерзімдер
1. Давальдық шикізатпен жұмыс
Дайын өнім — акциз тапсырыс берушіге беру күні төленеді.
Шикі мұнай және газ конденсаты — акциз өнеркәсіптік қайта өңдеуге берген күні төленеді.
2. Алкоголь өнімдерін өндіру
Алкоголь өндірушілер (виноматериал, сыра және сыра негізді сусындардан басқа) төлеудің екі нұсқасының бірін таңдай алады:
- акциздік маркаларды алуға дейін;
- төлеу туралы арнайы міндеттеме ұсынылса, тауарды жөнелту күні.
4. Жеке тұлғалардың қымбат автомобильдерді сатып алуы
Қымбат автомобиль сатып алғанда акцизді екі мерзімнің ең ертерегі бойынша төлеу қажет:
- сатып алынған айдан кейінгі айдың 20-сына дейін;
- мемлекеттік тіркеуге құжаттарды тапсырғанға дейін.
5. ЕАЭО елдерінен импорт
ЕАЭО-дан импорттағанда салық органдары тауарларды әкелу туралы өтінішке белгі қояды.
Акцизді қайда төлеу керек
Әдетте акциз салық салынатын подакциз тауар тұрған жері бойынша төленеді. Бұл көпшілік операциялар үшін стандартты қағида (ҚР СК 550-бап).
Ерекшеліктер
- Авиациялық бензиннен басқа бензин мен дизель отынын көтерме және бөлшек сатушылар акцизді салық салу объектілері орналасқан жерде төлеуге міндетті.
- Төмендегі жағдайларда акциз салық төлеушінің орналасқан (тұрғылықты) жері бойынша төленеді:
– Еуразиялық экономикалық одақтың (ЕАЭО) елдері аумағынан кез келген подакциз тауарды импорттау;
– ЕАЭО-ға кірмейтін елдерден құны жоғары активтерді (жеңіл автомобильдер, су және әуе кемелері) импорттау.
– Сол активтерді Қазақстан аумағында сатып алу.
Акциз бойынша есептілік: қашан және нені тапсыру керек
Акциздер үшін бірыңғай салық кезеңі — күнтізбелік ай.
Есептіліктің мерзімдері мен нысандары төлеушінің мәртебесіне және операция түріне қарай өзгереді (ҚР СК 551-бап)
- Ұйымдар мен ЖК-ден акциздік декларациялар олардың есептік тіркеу мекенжайы бойынша салық қызметіне жолданады. Мерзімі — есепті айдан кейінгі екінші айдың 15-інен кешіктірмей. Мысалы, шілде үшін декларация 15 қыркүйекке дейін тапсырылады.
Маңызды: филиалдары бар компаниялар әрбір құрылымдық бөлімше орналасқан жері бойынша декларацияға қосымшаларды қосымша тапсыруы тиіс.
- ЕАЭО мүше мемлекеттерінен импорттайтын субъектілер тауарларды әкелу және жанама салықтарды төлеу туралы өтінішті, сондай-ақ растайтын құжаттарды тапсырады. Мерзімі — тауарлар есепке алынған айдан кейінгі айдың 20-сына дейін.
- Қазақстанда подакциз көлік құралдарын сатып алған жеке тұлғалар акциз бойынша декларация тапсырады. Мерзімі — сатып алған айдан кейінгі айдың 15-іне дейін.
- ЕАЭО елдерінен қымбат автомобильдер, кемелер, ұшақтар импорттаушылар тауарларды әкелу туралы өтініш береді. Мерзімі — көлік Қазақстанға әкелінген айдан кейінгі айдың 20-сына дейін.
Қорытынды ұсынымдар
Салық кодексіндегі өзгерістерге бейімделу нарықтағы позицияны сақтап қана қоймай, нығайтуға мүмкіндік береді.
- Құны жоғары объектілерге қайта бағалау жүргізіп, жаңа ставкаларды салық салу және бухгалтерлік жоспарлау стратегиясына алдын ала енгізіңіз.
- Акциздердің өсуі өзіндік құнға, маржиналдылыққа және тұтынушы үшін соңғы бағаға қалай әсер ететінін бағалаңыз. 2026 жылға арналған бизнес-жоспарларды түзетіңіз.
- Салық жүктемесінің өсуін ішінара өтеу үшін жеткізу тізбегін талдап, басқа буындардағы шығындарды азайтыңыз.
- Бағаны көтеру мәселесіне мұқият қараңыз: клиенттердің адалдығын жоғалтпау үшін кезең-кезеңмен көтеру мен топтамалық ұсыныстарды қарастырыңыз.
- Акциз саясатының одан әрі қатаюы ықтималдығын ескере отырып, бизнес дамуының бірнеше сценарийін әзірлеңіз.
