Қазақстандағы қаржылық лизинг

Қазақстандағы қаржылық лизинг бизнеске жабдықты, көлікті, жылжымайтын мүлікті және өзге де активтерді олардың толық құнын бірден айналымнан шығармай-ақ алуға мүмкіндік береді. Компания мүлікті уақытша иелену және пайдалану құқығымен алады, ал лизинг берушімен есеп айырысу келісілген кесте бойынша жүргізіледі.

Лизинг қарапайым сатып алу-сатудан тек төлем тәсілімен ғана емес, басқа да шарттарымен ерекшеленеді. Мәміле әдетте бірнеше тараптың қатысуымен жасалады, әрі лизинг нысанасына меншік құқығы шарт әрекет еткен кезде, қағида бойынша, лизинг берушінің меншігінде қалады. Қаржылық лизингке шарт мерзіміне және мүлікті беру жағдайларына қойылатын арнайы талаптар да белгіленген.

Қаржылық лизингтің құқықтық негіздері

Қазақстандағы лизингтік қатынастардың негізгі қағидалары Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 5 шілдедегі № 78 «Қаржылық лизинг туралы» Заңымен айқындалған. Заң лизингтік мәмілелерді жасасу мен орындау тәртібін, қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін, сондай-ақ лизинг нысанасына және лизинг шартына қойылатын талаптарды белгілейді.

Заңның 2-бабының қолданыстағы редакциясына сәйкес, қаржылық лизинг — бұл лизинг беруші сатушыдан шартта айқындалған лизинг нысанасын сатып алып, оны лизинг алушыға белгілі бір ақыға және шартталған талаптармен бір жылдан астам мерзімге уақытша иеленуге және пайдалануға беретін инвестициялық қызмет түрі.

Мүлікті беру қаржылық лизингтің анықтамасына сай келуі үшін шартта кемінде мына шарттардың біреуі көзделуге тиіс:

• лизинг нысанасы лизинг алушының меншігіне беріледі немесе оған мүлікті тіркелген бағамен сатып алу құқығы ұсынылады;
• лизинг мерзімі лизинг нысанасының пайдалы қызмет ету мерзімінің 75%-нан асады;
• шарттың бүкіл мерзімі ішіндегі лизингтік төлемдердің ағымдағы, яғни дисконтталған, құны берілетін мүліктің құнының 90%-ынан асады.

Демек, шарттың ұзақ мерзімді болуының өзі жеткіліксіз: маңыздысы — выкуп шарттары, мүліктің пайдалы қызмет ету мерзімі және лизинг нысанасының құны мен төлемдердің жалпы ағымдағы құнының арақатынасы.

Сонымен бірге үш жылдық мерзім қаржылық лизингке салық салудың арнайы қағидаларын қолдану үшін салық заңнамасында қолданылады. Сондықтан № 78 Заңдағы қаржылық лизинг ұғымын жекелеген салық нормалары мақсатындағы қаржылық лизинг ұғымымен шатастырмау қажет.

Лизинг мәмілесіне қатысушылар

Стандартты лизингтік операцияға әдетте үш тарап қатысады:

• Лизинг беруші — өз немесе тартылған қаражат есебінен мүлікті сатушыдан сатып алып, оны шарт талаптарымен лизинг алушыға береді.
• Лизинг алушы — мүлікті иеленіп, пайдаланады және шартта көзделген төлемдерді жүргізеді.
• Сатушы — лизингке беруге сатып алынатын мүліктің өндірушісі немесе жеткізушісі.

Лизинг алушы мүлікті және сатушыны таңдауға қатыса алады. Бұл ретте лизинг беруші клиентке беруді көздей отырып, таңдалған нысананы өз меншігіне сатып алады.

Қазақстанда қаржылық лизингті есепке алу

Қаржылық лизинг қарапайым сатып алудан мына жағымен ерекшеленеді: мүлік берілген сәтте меншік құқығы, қағида бойынша, лизинг берушіде қалады. Лизинг алушы активті шарт талаптарымен иеленуге және пайдалануға алады.

Бухгалтерлік есепте операция бухгалтерлік есеп туралы заңнама мен қолданылатын қаржылық есептілік стандарттарының талаптарына сәйкес танылады. Қаржылық жалға алуды алғаш тану кезінде лизинг алушыда актив пен соған сәйкес міндеттеме танылады.

Қолданылатын есеп қағидаларына қарай активтің бастапқы құнын айқындағанда мүліктің өзі және оны сатып алу мен пайдалануға дайындауға байланысты шығындар ескеріледі. Бұларға мыналар жатуы мүмкін:

• қолданылатын есеп қағидаларына сай айқындалған мүліктің құны;
• тасымалдау шығындары;
• тиеу және түсіру шығындары;
• монтаж шығындары;
• шарт жасасуға тікелей байланысты шығындар;
• қолданылатын есеп стандарттарының талаптарына сай келетін өзге де тікелей шығындар.

Бұл ретте лизингтік операцияның бухгалтерлік және салықтық есебін ажырату маңызды. Бухгалтерлік есептілікте актив пен міндеттеменің болуы мәміледегі барлық салықтарды есептеу тәртібін өзі айқындамайды. Бухгалтерлік есепті дұрыс жүргізіп, есепті уақытында тапсыру үшін Қазақстанға арналған «1С:Бухгалтерия» пайдаланыңыз.

Лизингтің нысандары мен түрлері

Қазақстанда лизинг мәміленің қатысушылары мен шарттарына қарай жіктеледі.

Ішкі және халықаралық лизинг

Ішкі лизинг — лизинг беруші де, лизинг алушы да Қазақстан резиденттері болып табылатын мәміле.

Халықаралық лизинг — лизинг беруші немесе лизинг алушы Қазақстан Республикасының бейрезиденті болып табылатын мәміле.

Халықаралық мәмілелерде қосымша валюталық заңнаманы, трансшекаралық операцияларға салық салу қағидаларын және мүлікті импорттау тәртібін ескеру қажет.

Негізгі түрлері

• Кері лизинг — сатушы мүлікті лизинг берушіге сатады да, сол мүлікті лизингке алып, лизинг алушыға айналады.
• Екіншілік лизинг — алдыңғы шарт тоқтатылғаннан немесе бұзылғаннан кейін лизинг берушіде қалған мүлік өзге клиентке қайта лизингке беріледі.
• Банктік лизинг — заңнамада көзделген жағдайларда лизинг беруші ретінде банк әрекет етеді.
• Толық лизинг — лизинг нысанасына техникалық қызмет көрсету мен жөндеуді лизинг беруші жүзеге асырады.
• Таза лизинг — техникалық қызмет көрсету мен жөндеу шығындарын лизинг алушы көтереді.
• Сублизинг — лизингке алынған мүлік лизинг алушы тарапынан басқа тұлғаға беріледі. Әдетте бұл үшін, заңнамада немесе шартта өзгеше көзделмесе, лизинг берушінің жазбаша келісімі қажет.
• Исламдық лизинг — исламдық қаржыландыру туралы заңнама талаптарын ескере отырып жүзеге асырылатын ерекше лизинг түрі.

Бұдан бөлек, заңнамада жеке тұлғалардың қатысуымен жасалатын лизингке арналған жеке қағидалар бар. Олар кәсіпкерлік мақсаттағы қаржылық лизингтің жалпы ережелерінен ерекшеленеді.

Лизинг нысанасы не бола алады

Лизинг нысанасы ретінде мыналар берілуі мүмкін:

• ғимараттар;
• құрылыстар;
• машиналар;
• жабдық;
• инвентарь;
• көлік құралдары;
• жер учаскелері;
• заңнама талаптарына сай келетін өзге де мүлік.

Бұл ретте бағалы қағаздар мен табиғи ресурстар лизинг нысанасы бола алмайды. Жекелеген мүлік санаттары мен жер учаскелеріне қатысты заңнамада қосымша шектеулер қойылуы мүмкін.

Егер шарт тоқтатылғаннан немесе бұзылғаннан кейін лизинг нысанасы лизинг берушінің меншігінде қалса, ол мүлікті кейін өзге лизинг алушыға беруге пайдалана алады.

Қаржылық лизинг шартына қойылатын талаптар

Лизинг шарты жазбаша нысанда жасалады. Бұдан бөлек, шартта мәнді шарттар болуға тиіс. Олардың кемінде бірі жоқ болса, лизинг шарты жасалмаған болып есептеледі.

Мәнді шарттарға мыналар жатады:

1. Шарттың заты.
2. Лизинг нысанасының сатушысының атауы және сатушыны, сондай-ақ лизинг нысанасын кім таңдағаны туралы мәлімет.
3. Лизинг нысанасын лизинг алушыға беру шарттары мен мерзімі.
4. Лизингтік төлемдердің мөлшері мен мерзімділігі.
5. Лизинг нысанасының құны.
6. Шарттың қолданылу мерзімі.
7. Лизинг нысанасының лизинг алушының меншігіне өту шарттары (егер мұндай өту көзделсе).
8. Лизинг нысанасының сипаттамасы.

Тараптардың келісімі бойынша шартқа өзге де талаптар енгізілуі мүмкін.

Меншік құқығын өткізу

Мүлікті лизингке беру фактісі меншік құқығының автоматты түрде лизинг алушыға өтуін білдірмейді.

Выкуп шарттары шартта тікелей көзделуі тиіс. Заң, атап айтқанда, лизинг нысанасын лизинг алушының меншігіне беру мүмкіндігін немесе оны алдын ала айқындалған бағамен сатып алу құқығын беруді допуска етеді.

Сондықтан шартқа қол қоймас бұрын ай сайынғы төлем мөлшерін ғана емес, мәміленің аяқталу шарттарын да тексеру маңызды: барлық төлемдер енгізілгеннен кейін мүлікпен не болатынын және оны выкуп жасау көзделген-көзделмегенін нақтылаңыз.

Қаржылық лизингтің артықшылықтары

Бизнеc үшін лизингтің басты практикалық артықшылығы — қажетті мүлікті оның толық құнын біржолата төлемей-ақ алу мүмкіндігі.

Айналым қаражатын сақтап қалу

Мүліктің толық құнын төлеудің орнына компания лизингтік төлемдер кестесін пайдаланады. Тәжірибеде мәміле шарттары бастапқы жарнаны көздеуі мүмкін, одан кейін қалған сома бөліп өтеледі.

Көптеген лизингтік бағдарламалардың бастапқы талаптарында аванс әдетте мүлік құнының 10–30% шамасында болады, алайда нақты мөлшер лизинг берушіге, мәміле нысанасына, клиенттің қаржылық жағдайына және өзге шарттарға байланысты.

Осылайша бос қаражатты ағымдағы шығындарға, тауар сатып алуға, бизнесті дамытуға немесе өзге міндеттерге бағыттауға болады.

Салық салудағы мүмкін артықшылықтар

Қаржылық лизинг үшін салық заңнамасында арнайы ережелер көзделген.

Қолданыстағы Салық кодексінде қаржылық лизинг туралы жекелеген нормалар бар, соның ішінде КТС пен ҚҚС мақсаттары үшін арнайы қағидалар. Белгіленген талаптар орындалса, Қазақстанда мүлікті қаржылық лизингке беру бойынша ҚҚС ерекшеліктері болуы мүмкін: Салық кодексінің 478-бабы лизинг берушінің сыйақысы сомасының белгілі бір бөлігіне, сондай-ақ жекелеген мерзімдік лизингтік төлемдерге ҚҚС-тан босатуды көздейді. Нақты тәртіп мәміле шарттарына және 213-баптың талаптарына сәйкестігіне байланысты.

Сондықтан лизингтің салықтық әсерін әмбебап салықтан босату ретінде емес, нақты шартқа, лизинг нысанасына және қатысушылардың мәртебесіне қарай жеке бағалау қажет.

Икемді төлем кестесі

Лизингтік компаниялар әртүрлі төлем кестелерін ұсына алады. Бағдарлама шарттарына қарай төлемдер біркелкі, кемімелі немесе маусымдық болуы мүмкін. Мысалы, маусымдық кесте табысы жыл мезгіліне қатты тәуелді бизнеске ыңғайлы.

Қосымша қамтамасыз ету талабы төмен болуы мүмкін

Лизинг нысанасы шарт талаптары орындалғанға дейін лизинг берушінің меншігінде қалады. Сондықтан бірқатар мәміле бойынша өзге мүлікпен бөлек кепіл талап етілмейді. Бұл банктік несие алуға жеткілікті активтері жоқ компаниялар үшін өзекті болуы мүмкін.

Қаржылық лизингтің кемшіліктері мен тәуекелдері

Шарт жасасар алдында артықшылықтармен қатар ықтимал шектеулерді де ескеру маңызды.

Қаржыландырудың жалпы құны

Нақты мәміле шарттарына қарай лизингтік төлемдердің жалпы сомасы мүлікті тікелей сатып алу құнынан жоғары болуы немесе банктік несиеден өзгеше болуы мүмкін. Сондықтан ұсыныстарды ай сайынғы төлеммен ғана емес, барлық төлемдердің жиынтық сомасымен, бастапқы жарнамен, сыйақымен, комиссиялармен және шартта көзделген өзге де шығындармен салыстырыңыз.

Мүлікті пайдалануға шектеулер

Мүлік лизинг берушінің меншігінде тұрған кезде шарт оны пайдалану, үшінші тұлғаға беру, құрылымын өзгерту және өзге әрекеттер бойынша шектеулер қоюы мүмкін. Мысалы, сублизинг үшін, егер шартта немесе заңнамада өзгеше көзделмесе, әдетте лизинг берушінің келісімі талап етіледі.

Лизинг нысанасын қайтару тәуекелі

Лизинг алушы төлемдерді уақытында жүргізуге және шарт талаптарын сақтауға міндетті. Міндеттемелер бұзылған жағдайда лизинг беруші заңда және шартта көзделген құқық қорғау тәсілдерін, оның ішінде көзделген жағдайларда лизинг нысанасын қайтаруды талап ету құқығын пайдалана алады. Сондықтан мерзімін өткізіп алу, шартты бұзу және мүлікті қайтару туралы талаптарды шартқа қол қоймас бұрын мұқият зерделеңіз.

Мерзімінен бұрын бұзу

Шарт мерзімінен бұрын бұзудың тәртібін және мұндай шешімнің қаржылық салдарын айқындауы мүмкін. Мәміле шарттарына қарай шартты мерзімінен бұрын тоқтату қосымша шығындарға әкелуі ықтимал.

Лизингті рәсімдер алдында алдын ала мына жайттарды анықтаған дұрыс:

• шартты мерзімінен бұрын жабуға бола ма;
• мерзімінен бұрын өтеу кезіндегі сома қалай есептеледі;
• қандай төлемдер мен комиссиялар сақталады;
• мүлік қандай шарттармен қайтарылады не выкуп жасалады;
• бұрын төленген авансқа не болады.

Қазақстандағы қаржылық лизингке салық салу

2026 жылы лизингтік операцияларға қатысты салық мәселелері 2025 жылғы 18 шілдедегі № 214-VIII жаңа Салық кодексімен реттеледі. Кодексте қаржылық лизингке арналған жеке нормалар бар. Атап айтқанда, 213-бап Қазақстанда мүлікті қаржылық лизингке берудің арнайы салық қағидаларын қолдану шарттарын айқындайды. Осы мақсаттар үшін қаржылық лизинг деп шартта көзделген талаптар сақтала отырып, үш жыл немесе одан да көп мерзімге беруді таниды.

Бұл № 78 Заңдағы жалпы анықтамадан маңызды айырмашылық: онда мерзім бір жылдан астам болып белгіленген. Сондықтан нақты мәмілені талдағанда қай құқықтық немесе салықтық критерий туралы сөз болып отырғанын айқындау қажет.

ҚҚС

Қаржылық лизинг бойынша операцияларға қатысты Салық кодексі ҚҚС-қа арнайы қағидалар белгілейді. Атап айтқанда, 478-бап лизинг берушінің сыйақысының бір бөлігіне, сондай-ақ жекелеген мерзімдік лизингтік төлемдерге ҚҚС-тан босатуды көздейді, егер мүлікті беру 213-бап талаптарына сай келсе.

Демек, салықтық режимді тек лизинг шартының жасалған фактісі бойынша анықтауға болмайды. Мүлікті беру шарттарын және Салық кодексінің талаптарын тексеру қажет.

Мүлік салығы

Мүлік салығына қатысты да қаржылық лизингке берілген объектілер бойынша жеке ережелер бар. Салық кодексінің 589-бабы бойынша қаржылық лизингке берілген объектілерге қатысты салық төлеуші — лизинг алушы.

Осыған байланысты активтің қай баланста көрсетілгеніне ғана сүйенбей, нақты салық нормасын ескеру маңызды.

Лизингке мемлекеттік қолдау

Лизинг кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау бағдарламаларында пайдаланылады, соның ішінде «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының қатысуымен іске асатын тетіктерде. Субсидиялау шарттары нақты бағдарламаға байланысты: қарыз алушыға, лизинг нысанасына, қаржыландыру көлеміне, сыйақы мөлшерлемесіне және қатысу мерзіміне қойылатын талаптар әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан мәмілені рәсімдер алдында таңдалған лизинг нысанасына қолданыстағы қолдау бағдарламасы таралатынын және компанияның белгіленген талаптарға сай келетінін жеке тексерген жөн.

Лизингтік мәмілелерді цифрландыру

Лизингтік компаниялар рәсімдеудің жекелеген кезеңдерін біртіндеп цифрлық форматқа көшіруде. Қызметке қарай өтінімді онлайн беруге болады, содан кейін деректерді тексеру және клиентті бағалау жүргізіледі. Электрондық құжат айналымы қағаз құжаттардың санын азайтып, тараптар арасындағы ақпарат алмасуды жылдамдатады. Құжаттарға қол қою үшін электрондық цифрлық қолтаңба пайдаланылуы мүмкін. Бұл ретте цифрлық сервистердің нақты жиынтығы мен рәсімдеу кезеңдері лизинг берушіге және таңдалған бағдарламаның шарттарына байланысты.

Лизинг шартына қол қоймас бұрын нені тексеру керек

Шартқа қол қоймас бұрын мәміленің негізгі шарттарын дәйекті түрде тексеріңіз:

1. Лизинг нысанасы — нақты қай мүлік алынады, оның сипаттамалары, құны және жай-күйі.
2. Сатушы — мүлікті кім жеткізеді және оның сапасы мен толықтығына кім жауап береді.
3. Бастапқы жарна — аванстың мөлшері және оны төлеу шарттары.
4. Төлем кестесі — мөлшері, мерзімділігі және ықтимал өзгерістер.
5. Қаржыландырудың жалпы құны — шарттың бүкіл мерзімі ішінде компания қанша төлейді.
6. Шарт мерзімі — соның ішінде арнайы салық қағидаларын қолдану талаптарына сәйкестігі.
7. Мүлікті пайдалану шарттары — шектеулер, қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану талаптары.
8. Сублизинг — мүлікті үшінші тұлғаға беруге рұқсат етілген бе.
9. Мерзімінен бұрын бұзу шарттары — ықтимал комиссиялар, айыппұлдар және есеп айырысу тәртібі.
10. Меншік құқығын өткізу — выкуп көзделген бе және қандай шарттармен мүлік лизинг алушының меншігіне өтеді.
11. Салық салу салдары — нақты мәміле бойынша төлемдерді есепке алу, ҚҚС және мүлік салығының тәртібі.
12. Тараптардың жауапкершілігі — мерзімін өткізіп алу және шарт талаптарын өзге бұзушылықтардың салдары.

Қорытынды

Қазақстандағы қаржылық лизинг бизнеске қажетті мүлікті оның толық құнын біржолата тартпай-ақ алуға мүмкіндік береді. Бұл қаржыландыру форматы көлік, жабдық, жылжымайтын мүлік және өзге де тұтынылмайтын активтерді сатып алуға қолданылады.

ҚР «Қаржылық лизинг туралы» Заңдағы қаржылық лизингтің жалпы ұғымын және Салық кодексінде арнайы салық қағидаларын қолдану үшін белгіленген шарттарды ажырату маңызды. Бірінші жағдайда шарт бір жылдан астам мерзімге жасалып, бір немесе бірнеше белгіленген критерийлерге сай келуі тиіс. Арнайы салық қағидалары мақсатында — үш жыл және одан көп — мерзімі әрі СК талаптарының сақталуы негізге алынады.

Шарт жасасар алдында ай сайынғы төлем мөлшерінен бөлек, қаржыландырудың жалпы құнын, есепке алу тәртібін, салық салу салдарын, выкуп шарттарын, мүлікті пайдалануға қойылған шектеулерді және мерзімінен бұрын бұзудың салдарын бағалаңыз. Бұл лизингті өзге қаржыландыру тәсілдерімен салыстырып, компанияның міндеттемелерін алдын ала түсінуге мүмкіндік береді.