Өзара есепке алу фактілік ақша аударусыз қарсы міндеттемелерді жабуға мүмкіндік береді. Тәжірибеде бірнеше шарт бойынша берешек пайда болып, олардың сомалары әртүрлі валютада көрсетілсе, мәселе күрделене түседі: мысалы, бір шарт теңгемен, екіншісі АҚШ долларымен жасалған. Бұндай жағдайда бухгалтерге тек есепке алу сомасын айқындап қана қоймай, валюталық берешекті дұрыс қайта есептеу, курстық айырманы ескеру және валюталық заңнама талаптарын тексеру қажет.
Қазақстанда әртүрлі валюталардағы өзара есепке алуды қашан жүргізуге болады
Қарсы талаптарды өзара есепке алу Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 370-бабымен реттеледі. Орындау мерзімі келген не белгіленбеген, не талап ету сәтімен айқындалған біртектес қарсы талаптар болған жағдайда, міндеттеме толықтай не ішінара тоқтатылуы мүмкін. Есепке алу үшін тараптардың бірінің мәлімдемесі жеткілікті.
Дегенмен тәжірибеде тараптар көбіне екіжақты құжат — өзара есепке алу туралы келісім не акт жасайды. Бұл тәсіл қай міндеттемелер тоқтатылатынын, мөлшерін және валюталық берешек қандай курс бойынша қайта есептелетінін нақты бекітуге мүмкіндік береді.
Міндеттемелер әртүрлі шарттардан туындағанының өзі есепке алуға кедергі емес. Бастысы — қарсы талаптар ҚР АК 370-бабының талаптарына сай болуы және заңнамада не шарттарда есепке алуға тыйым салатын шектеулер болмауы.
Міндеттемелер әртүрлі валютада болса, тараптар есепке алу сомасы қандай валютада айқындалатынын белгілеуі керек. Әдетте ол үшін валюталық берешек тараптар келісімінде көрсетілген курс бойынша теңгеге қайта есептеледі.
Нерезидентпен өзара есепке алуда нені ескеру керек
Шарттардың бірі нерезидентпен жасалса, операцияға валюталық заңнама талаптары қосылады. Қазақстан резиденттері арасындағы валюталық операциялар бойынша төлемдер мен аударымдар, заңда көзделген жағдайларды қоспағанда, жалпы қағида бойынша тек ұлттық валютада жүзеге асырылады. Резидент пен нерезидент арасындағы операцияларда есеп айырысулар валюталық заңнамаға сай теңгемен де, шетел валютасымен де жүргізілуі мүмкін.
Валюталық бақылауды «50 000 АҚШ долларынан жоғары болса, Ұлттық банкке хабарлау керек» деген ережемен ғана шектеуге болмайды. Қолданыстағы қағидаларда 50 000 АҚШ доллары табалдырығы, атап айтқанда, есептік тіркеуге жататын экспорт пен импорт бойынша валюталық шарттарды айқындау үшін қолданылады. Капитал қозғалысына жататын жекелеген операциялар үшін өзге шекті мәндер белгіленген.
Сондықтан нерезидентпен өзара есепке алуға дейін бухгалтер мыналарды айқындауы тиіс:
- міндеттемелердің сипаты қандай — экспорт, импорт, қызметтер, қарыз не өзге операция;
- тиісті шарт есептік тіркеуге жататын валюталық шарттарға жата ма;
- шартқа есептік нөмір берілген бе;
- қызмет көрсететін банкке қандай мәліметтер ұсынылуы керек;
- міндеттемелерді есепке алу арқылы тоқтату валюталық бақылауда қалай көрсетіледі.
Егер шарт банктің валюталық бақылауында болса, есепке алу құжатын ресімдеуге дейін мұны тексеру ерекше маңызды.
| Өлшем | Резидент — резидент | Резидент — нерезидент |
|---|---|---|
| Есеп айырысу валютасы | Жалпы қағида бойынша — теңге, заңда көзделген ерекшеліктер ескеріледі | Валюталық заңнамаға сәйкес теңге және/немесе шетел валютасы |
| Есепке алу мүмкіндігі | ҚР АК 370-бабының талаптары сақталғанда мүмкін | Мүмкін, бірақ валюталық заңнама талаптарын ескеру қажет |
| Валюталық бақылау | Әдетте ішкі әдеттегі есеп айырысуларға қолданылмайды | Валюталық шарттың сипаты мен сомасына қарай қолданылуы мүмкін |
| Құжаттар | Тараптардың келісімі бойынша есепке алу туралы мәлімдеме, келісім немесе акт | Есепке алу құжаттары және оған қоса валюталық бақылау мен банк үшін қажетті құжаттар |
Шарттар бойынша әртүрлі валюталардағы өзара есепке алуды қалай рәсімдеу керек
Кейін өтелген берешек сомасына қатысты сұрақтар туындамас үшін, есепке алу тәртібін алдын ала құжатпен бекіткен дұрыс.
1 — ші қадам. Есеп айырысуларды салыстырып тексеру
Әуелі әрбір шарт бойынша берешек мөлшерін айқындаңыз. Міндеттемелер бірнешеу болса, әр шартқа бөлек салыстыру актісін жасауға немесе барлық берешекті тарқатып бір құжатпен рәсімдеуге болады. Бұл кезеңде негізгі қарыз сомасын ғана емес, аванстардың, айыппұлдардың, өсімпұлдардың, пайыздардың және тараптар есепке енгізбекші өзге міндеттемелердің бар-жоғын тексеру қажет.
2 — ші қадам. Қайта есептеу курсын айқындау
Егер шарттардың біріндегі берешек шетел валютасында көрсетілсе, есепке алу үшін қайта есептеу жүргізілетін курсты бекітіңіз. Мысалы, тараптар есепке алу күніне Қазақстан Ұлттық Банкінің ресми курсын қолдануға келісе алады. Алайда бұл жалғыз нұсқа емес: қолданылатын заңнама мен бухгалтерлік есеп қағидаларын ескере отырып, нақты қайта есептеу тәртібін шартта не тараптардың келісімінде бекіту керек.
3 — ші қадам. Өзара есепке алу туралы келісім не мәлімдеме рәсімдеу
Құжатта мыналар көрсетілуі тиіс:
- тараптардың деректемелері;
- шарттардың нөмірлері мен күндері;
- әрбір шарт бойынша берешек мөлшері;
- міндеттемелердің валютасы;
- қайта есептеуге қолданылатын курс;
- есепке алынатын сома;
- міндеттемелер тоқтатылатын күн;
- есепке алудан кейін қалатын берешек мөлшері.
Екіжақты келісім қолданылса, оған екі тарап та қол қояды.
4 — ші қадам. Өзара есепке алу актісін рәсімдеу
Акт операцияның нақты нәтижесін бекітуге мүмкіндік береді: қандай талаптар тоқтатылды және қандай сомаға. Бухгалтерия үшін құжаттардан бастапқы валютамен міндеттеме сомасы және есепке алу күніне оның теңгедегі баламасы анық көрінуі аса маңызды.
USD және теңге бойынша шарттар арасындағы өзара есепке алу мысалы
Жағдайды қарастырайық. ЖШС A — Қазақстан резиденті. Компанияның шетелдік компания B-мен екі шарты бар. Шарт № 1. ЖШС A компания B-ға 10 000 USD сомасына қызмет көрсетті. Табысты тану күні курс 1 USD үшін 470 теңге болды. Есепте дебиторлық берешек 1210 шотында мына сомаға көрсетілді: 10 000 × 470 = 4 700 000 теңге.
Шарт № 2. Компания B ЖШС A-ға 4 500 000 теңге сомасына тауарлар жеткізді. Кредиторлық берешек 3310 шотында көрсетілді. 2026 жылғы 17 тамызда тараптар өзара есепке алуды Қазақстан Ұлттық Банкінің есепке алу күніндегі курсы бойынша жүргізуге келісті — 1 USD үшін 475 теңге.
Алдымен дебиторлық берешектің теңгемен баламасын анықтаймыз: 10 000 × 475 = 4 750 000 теңге. Кредиторлық берешек 4 500 000 теңгені құрайды, сондықтан дебиторлық берешекті толық өзара есепке алумен жабу мүмкін емес. Есепке алуға қарсы сомалардың ең кішісі — 4 500 000 теңге алынады.
Енді осы сомаға сәйкес келетін доллардағы талап үлесін анықтаймыз: 4 500 000 ÷ 475 = 9 473,68 USD. Есепке алғаннан кейін ЖШС A-да дебиторлық берешек қалады: 10 000 − 9 473,68 = 526,32 USD.
Курстық айырманы қалай есепке алу керек
Есепке алуға дейін валюталық дебиторлық берешек таңдалған бухгалтерлік есеп қағидаларына сәйкес тиісті күнге қолданылатын курс бойынша қайта есептелуі тиіс. Біздің шартты мысалда бастапқыда берешек 470 теңге курсымен бағаланған, ал есепке алу күні курс 475 теңге болды. Айырма: 10 000 × (475 − 470) = 50 000 теңге.
Демек, оң курстық айырма болғанда дебиторлық берешектің баланстық құны 50 000 теңгеге ұлғаяды. Жеңілдетілген мысалда бухгалтерлік жазбалар мынадай болуы мүмкін:
- Дт 1210 — Кт курстық айырма есебі шоты — 50 000 теңге — оң курстық айырма көрсетілді;
- Дт 3310 — Кт 1210 — 4 500 000 теңге — қарсы талаптар өзара есепке алынды.
Курстық айырмадан түсетін табыс пен шығыс бойынша нақты шоттарды қолданылатын шоттар жоспары мен ұйымның есеп саясатына сәйкес айқындау керек. Сондықтан келтірілген жазбалар операция логикасының мысалы ғана, кез келген есеп жүйесіне арналған әмбебап үлгі емес.
Өзара есепке алудың салықтық салдары
Өзара есепке алу — міндеттемені тоқтатудың бір тәсілі. Ол берешектің туындауына әкелген бастапқы операциялардың салықтық салдарын жоймайды. Компания тауарларды, жұмыстарды немесе қызметтерді өткізсе, тиісті айналым салық есебінде сатып алушы ақшамен есептесе ме, әлде берешек өзара есепке алумен өтеле ме — оған қарамастан көрсетіледі. Сол себепті өзара есепке алу тиісті операция бойынша ЭСФ жазып беру міндетінен босатпайды, егер мұндай міндет туындаса.
Нерезидентпен есеп айырысуда ҚҚС
Қазақстандық компания нерезиденттен жұмыстар немесе қызметтер сатып алса, салықтық салдарын бөлек тексеру қажет. Мұндай жұмыстар мен қызметтердің жүзеге асырылу орны Қазақстан деп танылып, салықтық міндеттеме туындау шарттары орындалса, қазақстандық тарап белгіленген тәртіппен нерезидент үшін ҚҚС есептеуі тиіс. Өзара есепке алу кезінде банктік төлемнің болмауы салықтық міндеттемені өздігінен жоймайды.
2026 жылы Қазақстанда ҚҚС-тың жалпы мөлшерлемесі 16%. Жекелеген тауарлар, жұмыстар мен қызметтер санаттары үшін арнайы мөлшерлемелер көзделген. Сондықтан нерезидентпен өзара есепке алуда бухгалтер мыналарды бөлек тексеруі керек:
- операция ҚҚС-қа салынатын ба;
- жұмыстар немесе қызметтерді іске асыру орны қайда айқындалады;
- нерезидент үшін ҚҚС төлеу міндеті туындай ма;
- нақты операцияға қандай мөлшерлеме қолданылады;
- операция салық есептілігінде қалай көрсетіледі.
Өзара есепке алу үшін қандай құжаттар дайындау керек
Есепке алудың заңдылығын және оның сомасын растау үшін компания мына құжаттар топтамасын әзірлегені жөн:
- встречные міндеттемелер туындаған шарттар;
- орындалған жұмыстар актілері, тауар-көлік жүкқұжаттары, ЭСФ және берешекті растайтын өзге құжаттар;
- есеп айырысуларды салыстыру актілері;
- есепке алу туралы келісім немесе мәлімдеме;
- өзара есепке алу актісі — егер тараптар мұндай құжатты қолданса;
- валюталық берешекті қайта есептеу есебі;
- қолданылған курсты растайтын құжаттар;
- нерезидентпен жұмыс істегенде — валюталық бақылау және қызмет көрсетуші банк үшін қажетті құжаттар.
Құжаттарда валюталық берешекті қайта есептеу механизмі неғұрлым егжей-тегжейлі бекітілсе, аудитте немесе тексеруде есепке алу сомасының дұрыстығын растау соғұрлым жеңіл болады.
Өзара есепке алуға дейін бухгалтер нені тексеруі керек
Шарттар арасындағы әртүрлі валюталардағы өзара есепке алуды рәсімдеместен бұрын мыналарды тексеріңіз:
- Орындау мерзімі. Қарсы талаптар ҚР АК 370-бабында белгіленген шарттарға сай болуы тиіс.
- Есепке алуға шектеулер. Заңнамада не шарттардың өзінде міндеттемелерді есепке алу арқылы тоқтатуға тыйым жоқ екеніне көз жеткізіңіз.
- Міндеттемелер валютасы. Әр берешек қандай валютада көрсетілгенін және өзара есепке алудың қорытындысы қай валютада тіркелетінін айқындаңыз.
- Қайта есептеу курсы. Қай курс және қай күнге қайта есептеу жүргізілетінін алдын ала белгілеңіз.
- Курстық айырмалар. Есепке алуға дейін валюталық берешекті қайта бағалау қажеттігін және тиісті курстық айырманы көрсетуді тексеріңіз.
- Валюталық бақылау. Нерезидентпен жұмыс істегенде шарт есептік тіркеуге жататын валюталық шарттарға жата ма және банк тарапынан қандай әрекеттер талап етілетінін айқындаңыз. Шекті мәндер валюталық операция түріне байланысты, сондықтан тек 50 000 доллар сомасына ғана сүйенуге болмайды.
- Салықтық міндеттемелер. ҚҚС, КТС және бастапқы операциялар бойынша туындауы мүмкін өзге салықтарды тексеріңіз. Өзара есепке алу бұрын туындаған салықтық міндеттемелерді жоймайды.
Әртүрлі валюталардағы өзара есепке алу ақша қозғалысынсыз қарсы міндеттемелерді жабуға мүмкіндік береді, алайда бір валютадағы әдеттегі есепке алуға қарағанда мұқият құжаттық рәсімдеуді талап етеді. Бухгалтердің негізгі міндеттері: қарсы талаптар сомасын дұрыс айқындау, қайта есептеу курсын бекіту, курстық айырманы ескеру және валюталық әрі салық заңнамасы талаптарын тексеру.
Нерезиденттермен есеп айырысуда валюталық бақылауды және қызмет көрсететін банктің талаптарын алдын ала тексеру аса маңызды. Ал есепте көрсету кезінде есепке алу сомасы, берешек қалдығы және курстық айырмалар бухгалтерлік әрі салықтық жүйелерде дұрыс көрсетілгеніне көз жеткізіңіз.
