2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда әлеуметтік салықты есептеу қағидалары өзгерді. Негізгі мөлшерлеме 11%-дан 6%-ға төмендеді, әрі есептелген салықты әлеуметтік аударымдар сомасына азайту енді қажет емес. Жекелеген санаттар үшін АЕК-пен есептелетін арнайы мөлшерлемелер мен тәртіп көзделген.
Қазақстандағы әлеуметтік салық деген не
Әлеуметтік салық (ӘС) — жұмыс берушілер мен заңда белгіленген өзге де төлеушілер өз қаражаты есебінен бюджетке аударатын міндетті төлем. Оның ережелері Қазақстан Республикасының Салық кодексінің 9-бөлімінде — 555–562-баптарында реттелген.
Заңда көзделген ерекшеліктер қолданылмаған жағдайда әлеуметтік салықтың төлеушілері:
- жеке кәсіпкерлер (ЖК);
- жеке практикамен айналысатын адамдар;
- Қазақстан резиденті заңды тұлғалар;
- Қазақстанда тұрақты мекеме немесе белгілі бір құрылымдық бөлімше арқылы жұмыс істейтін бейрезидент заңды тұлғалар.
2026 жылдан бастап өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған, оңайлатылған декларация негізіндегі және шаруа немесе фермер қожалықтарына арналған арнайы салық режимдерін қолданатын салық төлеушілер әлеуметтік салық төлеушілер қатарына кірмейді. Жекелеген ұйымдар үшін де ерекшеліктер бар. Сондықтан есептеуге кіріспес бұрын салық режимін және төлеуші мәртебесін айқындау қажет.
Әлеуметтік салық пен әлеуметтік аударымдар: айырмашылығы
Әлеуметтік салық пен әлеуметтік аударымдар — бөлек төлемдер. Олардың алушысы, мақсаты және есептеу қағидалары әртүрлі.
| Критерий | Әлеуметтік салық | Әлеуметтік аударымдар |
|---|---|---|
| Қайда аударылады | Бюджетке | Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына (МӘСҚ) |
| Мақсаты | Төлеушінің салықтық міндеттемесі | Заңда көзделген тәуекелдер туындағанда әлеуметтік төлемдерді қаржыландыру жүйесін қалыптастыру |
| 2026 жылы қалай есептеледі | 6% мөлшерлеме бойынша немесе жекелеген санаттарға арналған арнайы қағидалармен | ҚР Әлеуметтік кодексінің қағидалары бойынша |
| Төлемдердің байланысы | Әлеуметтік аударымдар сомасына азайтылмайды | Әлеуметтік салықтан бөлек есептеледі |
МӘСҚ қаражаты жұмыссыз қалу, еңбекке уақытша жарамсыздық, жүктілік және босану, асыраушысынан айрылу немесе бала күтімі сияқты заңда көзделген тәуекелдер туындағанда әлеуметтік төлемдер үшін пайдаланылады.
2026 жылғы негізгі өзгеріс: әлеуметтік салық пен әлеуметтік аударымдар бір-бірінен тәуелсіз есептеледі. Бұрын есептелген әлеуметтік салықты әлеуметтік аударымдар сомасына азайтуға болатын, енді мұндай тетік қолданылмайды.
2026 жылғы әлеуметтік салық мөлшерлемелері
Негізгі мөлшерлемелер мен есептеу қағидалары ҚР Салық кодексінің 557-бабында белгіленген.
| Төлеуші санаты | Әлеуметтік салықты қалай есептейді |
|---|---|
| Жалпыға бірдей тәртіпті қолданатын ұйымдар | Салық салынатын объектіден 6% |
| Өз өндірісіндегі ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілер және қайта өңдеушілер | Тиісті салық салынатын объектіден 1,8% |
| ЖК және жеке практикамен айналысатындар (жалпы тәртіп) | Өзі үшін — 2 АЕК, әр қызметкер үшін — 1 АЕК |
| Тиісті ауыл шаруашылығы қызметі бойынша жалпы тәртіптегі ШФҚ | Өзі үшін — 0,6 АЕК, әр қызметкер үшін — 0,3 АЕК |
| Өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға, оңайлатылған декларацияға және ШФҚ-ға арналған арнайы салық режимдерінің төлеушілері | Салық кодексіне сәйкес әлеуметтік салыктан босатылады |
2026 жылы АЕК 4 325 теңге. Сондықтан жалпы тәртіптегі ЖК мен ШФҚ үшін бекітілген сомалар мынадай болады:
| Төлеуші | Есептеу | Сома |
|---|---|---|
| ЖК — өзі үшін | 2 × 4325 | 8650 теңге |
| ЖК — бір қызметкер үшін | 1 × 4325 | 4325 теңге |
| ШФҚ — өзі үшін | 0,6 × 4325 | 2595 теңге |
| ШФҚ — бір қызметкер үшін | 0,3 × 4325 | 1297,50 теңге |
1,8% мөлшерлеме ауыл шаруашылығының өз өндірісіндегі өнімді өндіру және өткізу, сондай-ақ мұндай өнімді қайта өңдеу және қайта өңдеу өнімдерін өткізуге байланысты салық салынатын объектілерге қолданылады.
ШФҚ үшін тек қызмет түрін ғана емес, қолданылатын салық режимін де ескеру маңызды: АЕК бойынша бекітілген сомалар жалпы тәртіптегі қожалықтарға қатысты, ал ШФҚ-ға арналған арнайы салық режимін қолданатындар әлеуметтік салықтан босатылады.
Жалақыдан әлеуметтік салықты қалай есептеу
Жалпы мөлшерлемені қолданатын ұйымдар үшін есептеу формуласы:
Әлеуметтік салық = (салық салынатын объект − заңмен көзделген алып тастаулар) × 6%.
Салық салынатын объект қызметкерлер табыстарына байланысты жұмыс берушінің шығыстарымен айқындалады. Оны анықтағанда Салық кодексінде көзделген алып тастаулар ескеріледі. Атап айтқанда, есептеуден міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ), қызметкердің міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруға жарналары (МӘМС) және ҚР СК 556-бабында көрсетілген өзге де табыстар алынып тасталады.
Есептеу мысалы
Айталық, ЖШС 2026 жылғы қазан айында қызметкерге 500 000 теңге жалақы есептеді. МЗЖ — 50 000 теңге, МӘМС — 10 000 теңге делік, басқа алып тастаулар жоқ.
- Салық салынатын объектіні анықтаймыз: 500 000 − 50 000 − 10 000 = 440 000 теңге.
- Әлеуметтік салықты есептейміз: 440 000 × 6% = 26 400 теңге.
Әлеуметтік аударымдар бөлек есептеледі. Әлеуметтік салық сомасын олар бойынша азайтуға болмайды.
Бұл мысал жалпы принципті көрсетеді. Нақты жағдайда бухгалтер белгілі бір төлемдер мен қызметкерге қолданылатын барлық алып тастауларды тексеруі тиіс.
Салық салынатын объектінің ең төменгі мөлшері — 14 АЕК
Егер есепті айда салық салынатын объект 1 теңгеден 14 АЕК-ке дейін болса, ол 14 АЕК мөлшерінде айқындалады. Ерекшелік — қызметкер жұмысқа қабылданған немесе жұмыстан шыққан айдағы табыстары.
2026 жылы 14 АЕК: 14 × 4325 = 60 550 теңге. Жалпы 6% мөлшерлемемен әлеуметтік салық сомасы: 60 550 × 6% = 3 633 теңге.
Бұл қағида тиісті салық салынатын объектіге қатысты және кез келген жағдайда жұмыс беруші әр қызметкер үшін дәл осындай соманы есептеуі керек дегенді білдірмейді. Салық кодексіндегі алып тастаулар мен нақты айдың ерекшеліктері ескерілуі тиіс.
ЖК және ШФҚ үшін есептеу ерекшеліктері
Жалпы тәртіпті қолданатын жеке кәсіпкерлер мен жеке практикамен айналысатын адамдар үшін АЕК бойынша арнайы есептеу тәртібі қолданылады:
- өзі үшін — 2 АЕК;
- әр қызметкер үшін — 1 АЕК.
Тиісті ауыл шаруашылығы қызметі бойынша жалпы тәртіптегі шаруа немесе фермер қожалықтары үшін сомалар өзгеше:
- өзі үшін — 0,6 АЕК;
- әр қызметкер үшін — 0,3 АЕК.
Егер кәсіпкер немесе қожалық арнайы салық режимін қолданса, әлеуметтік салықтан босатылу қағидаларын тексеріңіз. Барлық ЖК мен ШФҚ-ға АЕК бойынша бекітілген сомаларды автоматты түрде қолданбаңыз: тәртіп салық режиміне және қызметтің сипатына байланысты.
Мемлекеттік мекемелерде әлеуметтік салықты есептеу ерекшеліктері
Мемлекеттік мекемелер үшін бөлек ереже көзделген. ҚР Салық кодексінің 559-бабына сәйкес салықтық кезең үшін есептелген әлеуметтік салық сомасы уақытша еңбекке жарамсыздық бойынша төленген әлеуметтік төлем сомасына азайтылады.
Егер осы кезеңдегі төлем есептелген әлеуметтік салық сомасынан асып кетсе, асып түскен бөлігі келесі салықтық кезеңге ауыстырылады. Бұл ерекшелік тек мемлекеттік мекемелерге қатысты және барлық жұмыс берушілер үшін жалпы ереже болып табылмайды.
2026 жылғы әлеуметтік салықты төлеу мерзімдері
Әлеуметтік салық бойынша салықтық кезең — күнтізбелік ай. Салықты есепті айдан кейінгі айдың 25-іне дейін аударады. Мысалы, 2026 жылғы қазан айының әлеуметтік салығын 2026 жылғы 25 қарашадан кешіктірмей төлеу қажет.
Жеке табыс салығы мен әлеуметтік салық бойынша 200.00 нысанындағы декларация тоқсан сайын тапсырылады. Тапсыру мерзімі — есепті тоқсаннан кейінгі екінші айдың 15-інен кешіктірмей.
| Есепті кезең | 200.00 нысанын тапсыру мерзімі |
|---|---|
| 2026 жылғы I тоқсан | 2026 жылғы 15 мамырдан кешіктірмей |
| 2026 жылғы II тоқсан | 2026 жылғы 17 тамыздан кешіктірмей |
| 2026 жылғы III тоқсан | 2026 жылғы 16 қарашадан кешіктірмей |
| 2026 жылғы IV тоқсан | 2027 жылғы 15 ақпаннан кешіктірмей |
Егер белгіленген мерзім демалыс немесе мерекелік күнге сәйкес келсе, салық заңнамасында көзделген мерзімді ауыстыру қағидаларын ескеріңіз.
200.00 нысанын осы декларацияны тапсыру міндеті бар төлеушілер тапсырады. Әлеуметтік салықтан босатылған арнайы салық режимдерін қолданатын салық төлеушілер өз жағдайында ЖТС және есептілік бойынша қандай міндеттер сақталатынын бөлек тексеруі қажет.
Салықты уақытылы төлемеу өсімпұлдың есептелуіне және заңнамада көзделген өзге салдарларға әкелуі мүмкін. Қателіктерге жол бермеу үшін салық режимін, объектіні дұрыс айқындауды, қолданыстағы мөлшерлемелерді және төлем мерзімдерін тексеріңіз.
