2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда әлеуметтік салықты есептеу қағидалары өзгерді. Негізгі мөлшерлеме 11%-дан 6%-ға дейін төмендеді, әрі есептелген салықты әлеуметтік аударымдар сомасына азайту талап етілмейді. Жеке санаттар үшін арнайы мөлшерлемелер мен айлық есептік көрсеткіш (АЕК) бойынша есептеу тәртібі көзделген.
Қазақстандағы әлеуметтік салық деген не
Әлеуметтік салық (ӘС) — жұмыс берушілер мен заңда белгіленген өзге де төлеушілер өз қаражаты есебінен бюджетке аударатын міндетті төлем. Оның қағидалары Қазақстан Республикасының Салық кодексінің 9-бөлімімен — 555–562-баптармен реттеледі.
Заңда көзделген ерекшеліктер қолданылмаған жағдайда әлеуметтік салық төлеушілер мыналар болып табылады:
- жеке кәсіпкерлер;
- жеке практикамен айналысатын тұлғалар;
- Қазақстан резиденті заңды тұлғалар;
- Қазақстанда тұрақты мекеме немесе белгілі бір құрылымдық бөлімше арқылы қызметін жүзеге асыратын резидент емес заңды тұлғалар.
2026 жылдан бастап өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға, оңайлатылған декларация негізіндегі және шаруа немесе фермер қожалықтарына (ШФҚ) арналған арнаулы салық режимдерін қолданатын салық төлеушілер әлеуметтік салық төлеушілер қатарына кірмейді. Жеке ұйымдар үшін де ерекшеліктер бар. Сондықтан есептемес бұрын салық режиміңізді және төлеуші мәртебесін айқындаңыз.
Әлеуметтік салық пен әлеуметтік аударымдардың айырмасы
Әлеуметтік салық және әлеуметтік аударымдар — әртүрлі төлемдер. Олардың алушысы, мақсаты және есептеу ережелері бөлек.
| Өлшем | Әлеуметтік салық | Әлеуметтік аударымдар |
|---|---|---|
| Қайда аударылады | Бюджетке | Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына (МӘСҚ) |
| Мақсаты | Төлеушінің салықтық міндеттемесі | Заңда көзделген тәуекелдер туындағанда әлеуметтік төлемдер жүйесін қаржыландыру |
| 2026 жылы қалай есептеледі | 6% мөлшерлемемен немесе жекелеген санаттар үшін арнайы қағидалар бойынша | ҚР Әлеуметтік кодексінің қағидалары бойынша |
| Төлемдер арасындағы байланыс | Әлеуметтік аударымдар сомасына азайтылмайды | Әлеуметтік салықтан бөлек есептеледі |
МӘСҚ қаражаты жұмыссыз қалу, еңбекке қабілеттілігінен айрылу, жүктілік және босану, асыраушысынан айрылу немесе бала күтімі сияқты заңда көзделген тәуекелдерде әлеуметтік төлемдерге жұмсалады.
Негізгі өзгеріс 2026 жылдан бастап: әлеуметтік салық пен әлеуметтік аударымдар бір-бірінен тәуелсіз есептеледі. Бұрын есептелген әлеуметтік салықты әлеуметтік аударымдар сомасына азайтуға болатын, енді мұндай тетік қолданылмайды.
2026 жылғы әлеуметтік салық мөлшерлемелері
Негізгі мөлшерлемелер мен есептеу қағидалары ҚР Салық кодексінің 557-бабында белгіленген.
| Төлеушілер санаты | Әлеуметтік салықты қалай есептейді |
|---|---|
| Жалпыға бірдей тәртіпті қолданатын ұйымдар | Салық салу объектісінің 6%-ы |
| Өз өндірісіндегі ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілер мен өңдеушілер | Тиісті салық салу объектісінің 1,8%-ы |
| ЖК және жеке практикамен айналысатын тұлғалар, жалпыға бірдей тәртіп | Өзі үшін — 2 АЕК, әр қызметкер үшін — 1 АЕК |
| ШФҚ, тиісті ауыл шаруашылығы қызметі бойынша жалпыға бірдей тәртіп | Өзі үшін — 0,6 АЕК, әр қызметкер үшін — 0,3 АЕК |
| Өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға, оңайлатылған декларацияға және ШФҚ-ға арналған арнаулы салық режимдерінің төлеушілері | Салық кодексіне сәйкес әлеуметтік салықтан босатылады |
2026 жылы АЕК мөлшері 4325 теңге. Сондықтан жалпыға бірдей тәртіптегі ЖК мен ШФҚ үшін белгіленген тұрақты сомалар мынадай:
| Төлеуші | Есеп | Сома |
|---|---|---|
| ЖК — өзі үшін | 2 × 4325 | 8650 теңге |
| ЖК — бір қызметкер үшін | 1 × 4325 | 4325 теңге |
| ШФҚ — өзі үшін | 0,6 × 4325 | 2595 теңге |
| ШФҚ — бір қызметкер үшін | 0,3 × 4325 | 1297,50 теңге |
1,8% мөлшерлеме өз өндірісіндегі ауыл шаруашылығы өнімін өндіру және өткізуге, сондай-ақ сол өнімді өңдеу және өңдеу өнімдерін өткізуге қатысты салық салу объектілеріне қолданылады.
ШФҚ үшін қызмет түрі ғана емес, қолданылатын салық режимі де маңызды: АЕК бойынша тұрақты сомалар жалпыға бірдей тәртіптегі қожалықтарға қатысты, ал ШФҚ-ға арналған арнаулы салық режимін қолданатындар әлеуметтік салықтан босатылады.
Жалақыдан әлеуметтік салықты қалай есептеу керек
Жалпы мөлшерлемені қолданатын ұйымдар үшін есептеу мына формула бойынша жүргізіледі:
ӘС = (салық салу объектісі − заңда көзделген алып тастаулар) × 6%.
Салық салу объектісі жұмыс берушінің қызметкерлер табысына байланысты шығыстарымен айқындалады. Оны анықтағанда Салық кодексінде көзделген алып тастаулар ескеріледі. Атап айтқанда, есептен міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ), қызметкердің міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруға жарналары (МӘМС) және ҚР СК-нің 556-бабында көрсетілген өзге де кірістер алынып тасталады.
Есептеу мысалы
Мысалы, ЖШС 2026 жылғы қазан айында қызметкерге 500 000 теңге жалақы есептеді. МЗЖ — 50 000 теңге, МӘМС — 10 000 теңге деп алайық, басқа алып тастаулар жоқ.
- Салық салу объектісін анықтаймыз: 500 000 − 50 000 − 10 000 = 440 000 теңге.
- Әлеуметтік салықты есептейміз: 440 000 × 6% = 26 400 теңге.
Әлеуметтік аударымдар бөлек есептеледі. Олардың сомасына әлеуметтік салықты азайтуға болмайды.
Бұл мысал жалпы қағиданы көрсетеді. Нақты жағдайда бухгалтер нақты төлемдер мен қызметкерге қатысты қолданылатын барлық алып тастауларды тексеруі тиіс.
Салық салу объектісінің ең төменгі шегі — 14 АЕК
Егер салық салу объектісі күнтізбелік айда 1 теңгеден 14 АЕК-ке дейін болса, ол 14 АЕК негізінде айқындалады. Ерекше жағдай — қызметкерді жұмысқа қабылдаған немесе жұмыстан шығарған айдағы табыс.
2026 жылы 14 АЕК: 14 × 4325 = 60 550 теңге. Жалпы мөлшерлеме 6% болса, мұндай объектіден әлеуметтік салық: 60 550 × 6% = 3633 теңге.
Бұл қағида тиісті салық салу объектісіне қатысты және кез келген жағдайда әр қызметкер үшін осындай соманы міндетті түрде есептеу керек дегенді білдірмейді. Салық кодексінде көзделген алып тастаулар мен нақты айдың ерекшеліктерін ескеріңіз.
ЖК мен ШФҚ үшін есептеудің ерекшеліктері
Жалпыға бірдей тәртіпті қолданатын жеке кәсіпкерлер мен жеке практикамен айналысатын тұлғалар үшін АЕК бойынша арнайы тәртіп қолданылады:
- өзі үшін — 2 АЕК;
- әр қызметкер үшін — 1 АЕК.
Тиісті ауыл шаруашылығы қызметі бойынша жалпыға бірдей тәртіптегі ШФҚ үшін сомалар басқаша:
- өзі үшін — 0,6 АЕК;
- әр қызметкер үшін — 0,3 АЕК.
Егер кәсіпкер немесе қожалық арнаулы салық режимін қолданса, әлеуметтік салықтан босату қағидаларын тексеріңіз. Барлық ЖК мен ШФҚ-ға АЕК бойынша тұрақты сомаларды автоматты түрде қолдануға болмайды: тәртіп салық режиміне және қызмет сипатына байланысты.
Мемлекеттік мекемелерде әлеуметтік салықты есептеудің ерекшеліктері
Мемлекеттік мекемелер үшін бөлек қағида көзделген. ҚР Салық кодексінің 559-бабына сәйкес, салық кезеңі үшін есептелген әлеуметтік салық сомасы уақытша еңбекке жарамсыздық бойынша төленген әлеуметтік жәрдемақы сомасына азайтылады.
Егер жәрдемақы сомасы сол кезеңдегі есептелген әлеуметтік салықтан асып кетсе, асып түскен сома келесі салық кезеңіне ауыстырылады. Бұл ерекшелік тек мемлекеттік мекемелерге қатысты және барлық жұмыс берушілер үшін жалпы қағида болып табылмайды.
2026 жылғы әлеуметтік салықты төлеу мерзімдері
Әлеуметтік салық бойынша салық кезеңі — күнтізбелік ай. Салық есепті айдан кейінгі айдың 25-інен кешіктірмей аударылады. Мысалы, 2026 жылғы қазан үшін әлеуметтік салықты 2026 жылғы 25 қарашаға дейін төлеу қажет.
Жеке табыс салығы мен әлеуметтік салық бойынша 200.00 нысаны тоқсан сайын ұсынылады. Тапсыру мерзімі — есепті тоқсаннан кейінгі екінші айдың 15-інен кешіктірмей.
| Есепті кезең | 200.00 нысанын тапсыру мерзімі |
|---|---|
| 2026 жылғы I тоқсан | 2026 жылғы 15 мамырдан кешіктірмей |
| 2026 жылғы II тоқсан | 2026 жылғы 17 тамыздан кешіктірмей |
| 2026 жылғы III тоқсан | 2026 жылғы 16 қарашадан кешіктірмей |
| 2026 жылғы IV тоқсан | 2027 жылғы 15 ақпаннан кешіктірмей |
Егер белгіленген мерзім демалыс немесе мереке күніне сәйкес келсе, салық заңнамасында көзделген мерзімді ауыстыру қағидаларын ескеріңіз.
200.00 нысанын осы декларацияны тапсыру міндеті бар төлеушілер ұсынады. Әлеуметтік салықтан босатылған арнаулы салық режимдерін қолданатын салық төлеушілер өз жағдайына сәйкес ЖТС және есептілік бойынша қандай міндеттемелер сақталатынын бөлек тексеруі керек.
Салықты уақтылы төлемеу өсімпұл есептеуге және заңнамада көзделген өзге салдарға әкелуі мүмкін. Қателіктерге жол бермеу үшін салық режимін, объектіні дұрыс айқындауды, қолданыстағы мөлшерлемелер мен төлем мерзімдерін тексеріп отырыңыз.
