Қазақстанда еңбекақыдан ұстап қалу әртүрлі негіздер бойынша жүргізіледі: атқарушылық құжаттар бойынша, жұмыскердің жұмыс беруші алдындағы берешегін өтеу үшін, жұмыстан шығу кезінде және заңнамада көзделген өзге жағдайларда. Әрбір негіз бойынша ресімдеу тәртібі мен шектеулер өз алдына белгіленген.
Еңбекақыдан ұстап қалудың қандай түрлері бар
Еңбекақыдан ұстап қалу сот шешімі бойынша, атқарушылық құжаттар негізінде, ҚР заңдарында және Еңбек кодексінде көзделген жағдайларда, сондай-ақ заңда көзделген реттерде жұмыскердің жұмыс беруші алдындағы берешегін veryу үшін жүргізілуі мүмкін. Негізгі қағидалар ЕК-тің 115-бабында белгіленген.
Ең жиі кездесетін ұстап қалулар:
- атқарушылық құжаттар бойынша, соның ішінде алименттер;
- жұмыс беруші алдындағы жұмыскердің берешегін өтеу үшін;
- еңбекақы есебінен берілген, бірақ өтелмеген аванс;
- жұмсалмаған және уақтылы қайтарылмаған есеп беруге берілген сомалар;
- жұмыскерді оқытуға байланысты шығыстар (тиісті шарт болған жағдайда);
- ЕК-де көзделген жағдайларда жыл сайынғы ақы төленетін еңбек демалысын ауыстыру немесе жұмыскерді демалыстан кері шақыру кезінде;
- сондай-ақ жұмыскердің жазбаша келісімі болғанда соған ұқсас ұстап қалулар.
Бұл ретте бухгалтерге ұсталым сомасын ғана емес, оның құқықтық негізін де айқындау маңызды. Осыған қарай жұмыскердің келісімі қажет пе және қандай құжаттар ресімделуі тиіс — соны анықтайды. «1С:Бухгалтерия» Қазақстан үшін: бухгалтерлік есеп жүргізіп, барлық құжатты бір бағдарламада сақтау үшін пайдаланыңыз.
Ұстап қалудың рұқсат етілген мөлшері
Бірнеше атқарушылық парақ және ЕК мен өзге заңдарда көзделген жағдайлар бойынша ай сайынғы жалпы ұсталым мөлшері жұмыскерге тиесілі еңбекақының 50%-ынан аспауға тиіс. Мұндай шектеу ЕК-тің 115-бабының 3-тармағында көзделген.
Сол сияқты, атқарушылық құжаттар бойынша еңбекақыға немесе басқа кірістерге өндіріп алу кезінде борышкерде еңбекақының не өзге кірістің кемінде 50%-ы сақталуға тиіс.
Сонымен қатар жекелеген өндіріп алу санаттары үшін арнайы қағидалар бар. Мысалы, алименттерді ұстау және өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды не асыраушысынан айырылуға байланысты залалды өтеу кезінде табысты сақтаудың жалпы тәртібіне заңда көзделген ерекшеліктер қолданылады. Сондықтан бірнеше атқарушылық құжат болғанда бухгалтер олардың мазмұны мен кезектілігін ескеруі керек.
2026 жылы базалық әлеуметтік төлемдерді есептеу үшін ең төменгі күнкөріс деңгейі 50 851 теңге. Алайда бұл көрсеткіш кез келген ұсталымнан кейін жұмыскерде міндетті түрде кемінде 50 851 теңге қалуы керек дегенді білдірмейді. Ұстап қалу тәртібі өндіріп алу негізіне және қолданылатын нормаға байланысты.
Жұмыскердің келісімінсіз ақша ұстауға бола ма
Иә, бірақ тек заңнамада көзделген жағдайларда. ЕК-тің 115-бабы бойынша еңбекақыдан ұстап қалу сот шешімі бойынша, сондай-ақ заңдар мен Еңбек кодексінде белгіленген өзге жағдайларда жүргізіледі. Кейбір берешек түрлері үшін жұмыс берушінің жұмыскерді хабардар ете отырып қабылдаған актісі жеткілікті.
Атап айтқанда, төмендегі жағдайларда жұмыс беруші жұмыскердің бөлек жазбаша келісімінсіз ұстап қалуды жүргізе алады:
- іссапарға байланысты берілген, бірақ жұмсалмаған және уақтылы қайтарылмаған сомаларды өтеу үшін;
- жұмыскер іссапар шығындары бойынша растайтын құжаттарды ұсынбаған болса;
- еңбек шарты мерзімінен бұрын бұзылғанда, шартта көзделген тәртіппен жұмыскерді оқытуға жұмыс беруші шығындарын — жұмыс істелмеген мерзімге пропорционалды түрде — өтеу үшін;
- еңбекақы есебінен берілген, бірақ өтелмеген авансты қайтару үшін;
- жыл сайынғы ақы төленетін еңбек демалысын ауыстыру не жұмыскерді демалыстан кері шақыру кезінде (ЕК-де көзделген ерекшеліктен басқа).
Ал өзге жағдайларда, егер заңда өзге негіз белгіленбесе, ұйым алдындағы берешекті өндіріп алу үшін жұмыскердің жазбаша келісімі талап етіледі (ЕК-тің 115-бабы).
Материалдық залалды еңбекақыдан ұстап қалу
Материалдық залалдың құнын ұстап қалу ерекше назарды қажет етеді. Жұмыс беруші жұмыскер залал келтірді деп есептесе, оның өтеуінің негізі мен тәртібін айқындау керек. Залалдың өз фактісі ғана бухгалтердің оның құнын еңбекақыдан еркін ұстап қалуына негіз болмайды.
ЕК-тің 115-бабы ақша ұстап қалуды тек онда тізбеленген жағдайларда жұмыскерді хабардар ете отырып жұмыс берушінің актісі негізінде жүргізуге мүмкіндік береді. Оған кірмейтін өзге жағдайларда жұмыскердің жазбаша келісімі не сот шешімі сияқты заңда көзделген өзге негіз қажет.
Сондықтан материалдық залалды өндіріп алу кезінде ұстап қалудың заңдылығын растайтын құжат болуы маңызды: нақты жағдайға қарай жұмыс берушінің тиісті актісі, жұмыскердің жазбаша келісімі немесе атқарушылық құжат.
Жұмыстан шығу кезіндегі еңбекақыдан ұстап қалу
Еңбек шарты тоқтатылған кезде жұмыскердің жұмыс беруші алдындағы берешегі қалуы мүмкін. Заңда көзделген жағдайларда бұл берешек жұмыскерге тиесілі төлемдерден ұсталып қалуы мүмкін.
- жұмыскер еңбек жылы толық өтелмей тұрып еңбек демалысын алған болса — жыл сайынғы ақы төленетін еңбек демалысының өтелмеген күндері;
- еңбекақы есебінен берілген, бірақ өтелмеген аванс;
- жұмсалмаған және уақтылы қайтарылмаған есеп беруге берілген сомалар;
- оқыту шығындары — заңда және шартта көзделген негіздер болған жағдайда.
Жұмыс берушінің материалдық залалды өтеу туралы талабы болса да, жұмыскер жұмыстан шыққаны үшін ғана оны автоматты түрде ұстап қалуға болмайды. ЕК-тің 115-бабының талаптарын сақтап, өндіріп алу үшін тиісті құқықтық негіз болуы тиіс.
Қорытынды есеп айырысу кезінде бухгалтер барлық ұстап қалу негіздерін және олардың рұқсат етілген мөлшерін тексеріп, ұсталған сомаларды есеп айырысу құжаттарында көрсетуі керек.
Еңбекақыдан ұстап қалуды қалай ресімдеу керек
Ұстап қалудың негізі құжатпен расталуы тиіс. Жағдайға қарай бұл мыналар болуы мүмкін:
- атқарушылық парақ немесе өзге атқарушылық құжат;
- сот шешімі;
- жұмыс берушінің актісі;
- жұмыскердің жазбаша келісімі;
- есеп беруге берілген сомалардың берілгенін және қайтарылмағанын растайтын құжаттар;
- берілген авансқа қатысты құжаттар;
- оқыту шарты және өтелуге тиіс соманың есебі;
- тиісті ұстап қалу негізінде көзделген өзге құжаттар.
Жұмыс беруші ай сайын жұмыскерді еңбекақының құрамдас бөліктері, жасалған ұсталымдардың мөлшері мен негіздері, сондай-ақ төленуге тиіс жалпы сома туралы хабардар етуге міндетті. Бұл талап ЕК-тің 113-бабында көзделген.
Сондықтан есеп айырысу құжаттарында тек соңғы төленетін соманы көрсету жеткіліксіз: жұмыскер қандай ұсталымдар жасалғанын және оның себептерін көруі тиіс.
Атқарушылық құжаттар бойынша еңбекақыдан ұстап қалу
Ұйымға атқарушылық құжат келіп түскен жағдайда бухгалтер өндіріп алуды оның талаптарына және атқарушылық іс жүргізу туралы заңнама қағидаларына сәйкес орындауы керек.
Ұстап қалу мөлшері борышкерге төленуге тиіс еңбекақыдан не өзге кірістен есептеледі. Бір немесе бірнеше атқарушылық құжат бойынша өндіріп алу қолданылғанда, әдетте, борышкерде еңбекақының не өзге кірістің кемінде 50%-ы сақталады.
Бірнеше атқарушылық құжат болғанда, заңда белгіленген орындау қағидалары мен талаптардың кезектілігін ескеру қажет. Әсіресе алименттер мен зиянды өтеу жөніндегі атқарушылық құжаттарға мұқият қараған жөн.
Бухгалтер нені ескеруі керек
Еңбекақыны есептегенде жұмыскердің берешек сомасын айқындау ғана жеткіліксіз. Ұстап қалуды жүргізбестен бұрын мынаған көз жеткізіңіз:
- Ұстап қалудың негізі. Сот шешімі, атқарушылық құжат, жұмыс берушінің актісі немесе жұмыскердің жазбаша келісімі бар ма?
- Жұмыскердің келісімі қажет пе. ЕК-тің 115-бабы берешек негізіне қарай әртүрлі ережелер белгілейді.
- Ұстап қалу мөлшері. Жалпы ұсталым заңда белгіленген шектен асып кетпеген бе?
- Бірнеше атқарушылық құжат. Барлық әрекет етуші құжаттар мен кезектілік қағидаларын ескеру керек.
- Құжаттық ресімдеу. Ұстап қалудың сомасы мен негізі құжатпен расталуы тиіс.
- Есеп айырысу парағы. Онда жасалған ұсталымдар мен олардың қолданылу негіздері көрсетілуі тиіс.
Еңбекақыдан ұстап қалу туралы бастысы
Жұмыс беруші жұмыскердің еңбекақысынан қалаған соманы өз қалауымен ұстай алмайды. Әрбір ұстап қалуға заңда көзделген негіз болуы керек.
Егер сөз жұмыс беруші алдындағы берешек жайында болса, бір жағдайларда жұмыс берушінің актісі мен жұмыскерді хабардар ету жеткілікті, басқа жағдайларда оның жазбаша келісімі қажет. Ал атқарушылық құжаттар бойынша ұстап қалу тиісті құжаттар негізінде және заңда белгіленген шекті мөлшерді сақтай отырып жүргізіледі.
Бухгалтер үшін басты қағида — алдымен ұстап қалудың құқықтық негізін айқындау, содан кейін құжаттарды тексеру, тек содан соң ғана ұстап қалатын соманы есептеу. Бұл еңбекақыны дұрыс есептеуге әрі жұмыскер төлемін заңсыз азайтудан сақтануға мүмкіндік береді.
