Қазақстанда салықтық бақылау цифрлық модельге біртіндеп көшіп жатыр. 2026 жылы салықтық тексеруді тағайындау туралы шешім жиі формалды негіздер бойынша емес, салық төлеушінің деректерін талдау нәтижелері бойынша қабылданады.
Мемлекеттік кірістер комитеті тәуекелдерді басқару жүйесін, электрондық шот-фактуралардан (ЭСФ) алынған мәліметтерді, салыстырмалы талдауды, тауарларға ілеспе жүкқұжаттар (ТІЖ/СНТ) бойынша деректерді және мемлекеттік ақпараттық жүйелерден ақпаратты пайдаланады. Мұндай тәсіл бақылау іс-шаралары басталғанға дейін-ақ ықтимал бұзушылықтарды анықтауға мүмкіндік береді. Бизнес үшін бұл тек тағайындалған тексеруге дұрыс әрекет ету ғана емес, өз салық көрсеткіштерін уақтылы қадағалау да маңызды дегенді білдіреді.
2026 жылы Қазақстандағы салықтық тексеру деген не
Салықтық тексеру — Қазақстан Республикасының салық заңнамасы талаптарын салық төлеушінің сақтауын мемлекеттік кірістер органдары бағалайтын салықтық бақылаудың нысаны.
Тексеру кезінде салық органы лауазымды адамдары құжаттарды, бухгалтерлік және салықтық есеп мәліметтерін, сондай-ақ тексеру пәніне қатысты өзге материалдарды талдайды. Негіздер, өткізу тәртібі мен рәсімге қатысушылардың құқықтары Қазақстан Республикасының Салық кодексімен айқындалады.
Тексеруге қатысатындар:
- тапсырмада көрсетілген мемлекеттік кірістер органдарының лауазымды адамдары;
- заңнамада көзделген жағдайларда тартылатын мамандар;
- салық төлеуші не оның өкілі.
2026 жылы салықтық бақылауда не өзгерді
2026 жылы салықтық бақылау барынша аналитикалық және автоматтандырылған сипат алды. Тексеру енді бұзушылықтарды анықтаудың алғашқы кезеңі емес. Бақылау іс-шараларының басым бөлігі мемлекеттік ақпараттық жүйелерді пайдалана отырып қашықтан жүргізіледі.
Тексеру тағайындалғанға дейін салық органдары әртүрлі көздерден алынған мәліметтерді талдайды. Мысалы:
- тәуекелдерді басқару жүйелері;
- электрондық шот-фактуралар;
- тауарларға ілеспе жүкқұжаттар;
- тауарларды таңбалау деректері;
- заңнамада көзделген жағдайларда банктік ақпарат;
- басқа мемлекеттік органдардан келіп түсетін мәліметтер.
Осы талдау негізінде салық төлеушінің тәуекел-профилі қалыптастырылады. Жүйе елеулі ауытқуларды анықтаса, материалдар тексеру жүргізу туралы шешім қабылдауға жолданады. Сондықтан бизнес үшін басты міндет — тексеру барысында бұзушылықтарды жою емес, оны тағайындауға негіз бола алатын тәуекел факторларын алдын ала азайту.
Жаңа модельде тәуекелдерді басқару жүйесіне ерекше назар аударылған. Ол бақылау іс-шараларына салық төлеушілерді іріктеудің негізгі тетіктерінің біріне айналды. Оны қолдану тәртібі Қазақстан Республикасының Салық кодексімен және Қаржы министрлігінің нормативтік құқықтық актілерімен айқындалған.
Тағы бір маңызды өзгеріс — тексерулерді тағайындау тәртібі. 2026 жылдан бастап салық органдары жоспарлы тексерулер тізімдерін жарияламайды. Шешім салық төлеушінің тәуекел-профилін талдаудан кейін және қажет болғанда тыңдау рәсімін өткізген соң жеке тәртіппен қабылданады.
2026 жылы Қазақстанда салықтық тексеру қашан тағайындалады
Салық заңнамасының жаңа редакциясында тексеру жүргізудің негіздері неғұрлым құрылымдалған. Бұрын шешім жалпы негіздер бойынша қабылданса, енді тәуекелдерді кешенді бағалау қолданылады.
Тексеруді тағайындаудың негіздері мынадан айқындалады:
- Қазақстан Республикасының Салық кодексі нормаларынан;
- тәуекелдерді басқару жүйесінің критерийлерінен;
- салықтық бақылаудың өзге нысандарын жүргізу барысында алынған ақпараттан;
- заңнамада көзделген жағдайларда мемлекеттік органдар мен құқық қорғау құрылымдарының мәліметтерінен.
Бұл ретте шешім бір ғана белгі бойынша емес, факторлар жиынтығы бойынша қабылданады.
Қандай тәуекелдер тексеруге алып келуі мүмкін
Салық органдары анықтайтын белгілер шартты түрде бірнеше топқа бөлінеді.
Цифрлық тәуекелдер
Ең кең таралған санат деректердің автоматты өңделуіне байланысты.
Жүйе мынадай мән-жайларға назар аударуы мүмкін:
- электрондық шот-фактураларда жеткізуші мен сатып алушы деректерінің сәйкессіздігі;
- тауар өткізу операциялары бар кезде ілеспе жүкқұжаттардың болмауы;
- өнімді таңбалау деректерінің сәйкес келмеуі;
- айналым ұлғаймай тұрып салықтық шегерімдердің елеулі өсуі;
- қызмет көлемі жоғары бола тұра ұзақ уақыт шығын көрсету;
- тауар қозғалысының мемлекеттік ақпараттық жүйелер деректеріне сай келмеуі.
Мұндай белгілер бұзушылықтың автоматты түрде анықталғанын білдірмейді, алайда мемлекеттік кірістер органдары тарапынан қосымша талдау ықтималдығын айтарлықтай арттырады.
Экономикалық тәуекелдер
Қызметті талдау кезінде жекелеген операциялармен қатар компанияның қаржылық көрсеткіштері де ескеріледі. Төмендегі жайттар күшейтілген назар тудыруы мүмкін:
- салықтық жүктеме салалық орташа деңгейден айтарлықтай төмен;
- біртұтас қызметті фактілік түрде жүргізе отырып, бизнесті бірнеше заңды тұлғаға немесе жеке кәсіпкерлерге бөлу;
- қызметкерлердің, негізгі құралдардың не өзге де қажетті ресурстардың болмауына қарамастан айтарлықтай айналым көрсету.
Мұндай көрсеткіштер тәуекелдерді басқару жүйесінде салықтан жалтарудың әлеуетті белгілері ретінде қарастырылып, қосымша бағалауды талап етеді.
Процестік тәуекелдер
Мемлекеттік кірістер органдарымен өзара іс-қимыл кезінде салық төлеушінің міндеттерін бұзуы да салықтық бақылауды күшейтуге негіз болуы мүмкін.
Мұндай жағдайларға мыналар жатады:
- сұратылған құжаттарды ұсынбау;
- салық органы хабарламаларын елемеу;
- айқын қайшылықтары немесе қателері бар есептілік тапсыру;
- қызметі салық органдарында сұрақ тудыратын қарсы тараптармен мәмілелер жасау.
Осындай жағдайларда тақырыптық немесе қарсы тексеруді тағайындау ықтималдығы едәуір артады.
Қазақстандағы салықтық тексерулердің түрлері
Қазақстан Республикасының Салық кодексі бірнеше түрдегі салықтық тексеруді көздейді. Әрқайсысының өз негіздері, мақсаттары және өткізу ерекшеліктері бар.
Кешенді тексеру
Кешенді тексеру белгілі бір кезең үшін салық төлеушінің барлық негізгі салықтық міндеттемелерін қамтиды. Мұндай тексеру кезінде мамандар салықтарды есептеу мен төлеудің дұрыстығын, шаруашылық операцияларды көрсетудің толықтығын, салық заңнамасы талаптарының сақталуын және ұсынылған есептіліктің дұрыстығын талдайды.
Әдетте бұл формат тәуекелдерді басқару жүйесі анықтаған тәуекел факторларының жиынтығы болған кезде қолданылады.
Тақырыптық тексеру
Кешенді тексеруден айырмашылығы, тақырыптық тексеру жекелеген мәселе немесе нақты салыққа арналған.
Оны жүргізудің негіздері мыналар болуы мүмкін:
- электрондық шот-фактуралардағы анықталған сәйкессіздіктер;
- ТІЖ/СНТ рәсімдеу кезіндегі бұзушылықтар;
- ҚҚС есептеу мәселелері;
- арнайы салық режимдерін қолдану;
- жекелеген санаттағы тауарлар бойынша операциялар;
- салық заңнамасының жекелеген талаптарын орындау.
Тексеру пәні алдын ала айқындалғандықтан, салық органы тек қарастырылып отырған мәселеге қатысты құжаттарды ғана сұрата алады.
Қарсы тексеру
Қарсы тексеру салық төлеушілер арасындағы нақты шаруашылық операциялар жөніндегі мәліметтерді растау үшін жүргізіледі. Бір компанияны тексеру барысында оның жеткізушілері, сатып алушылары немесе өзге қарсы тараптары бойынша ақпаратты растау қажеттілігі туындаса, ол тағайындалуы мүмкін. Қарсы тексерудің негізгі мақсаты — құжаттардың шынайылығын және шаруашылық операциялардың нақты орындалуын анықтау.
Хронометраждық зерттеу
Бұл формат ұйымның нақты қызметін талдау үшін қолданылады. Зерттеу кезінде мамандар өндіріс, сауда немесе қызмет көрсетудің шынайы көлемдерін салықтық есептілікпен салыстыра отырып бағалайды. Алынған нәтижелер кейінгі салықтық бақылауда пайдаланылуы мүмкін.
2026 жылы Қазақстанда салықтық тексеру қанша уақытқа созылады
Тексерудің ұзақтығы оның түріне, бизнес құрылымына және зерттелетін құжаттар көлеміне байланысты. Салықтық тексерудің жалпы өткізу мерзімі 30 жұмыс күні. Қажет болған жағдайда тексеруді ұзартуға заңнама мүмкіндік береді. Жеке кәсіпкерлер мен филиалдары жоқ ұйымдар үшін мерзім мынадай шектерде ұзартылады:
- салық органы шешімімен — 40 жұмыс күніне дейін;
- жоғары тұрған органның шешімімен — 50 жұмыс күніне дейін.
Егер ірі компания, филиалдық желісі бар ұйым немесе резидент емес тексерілсе, тексерудің ең ұзақ ұзақтығы 65 жұмыс күніне жетуі мүмкін.
Салықтық мониторингке қатысатын жекелеген санаттағы салық төлеушілер үшін заңнамада одан да ұзақ мерзімдер көзделген — 180 жұмыс күніне дейін.
Тексеру қашан тоқтатыла тұруы мүмкін
Мерзімді ұзарту тексеру үздіксіз жүргізіледі дегенді білдірмейді. Бірқатар жағдайларда салық органы бақылау іс-шараларын тоқтата тұруға құқылы. Негіздемелер мыналар болуы мүмкін:
- салық төлеушіден құжаттарды күту;
- басқа мемлекеттік органдардан ақпарат алу;
- халықаралық сұрау салулар;
- ұсынылған қарсылықтарды қарау;
- заңнамада көзделген өзге де мән-жайлар.
Тоқтата тұру себептері жойылғаннан кейін тексеру тоқтатылған кезеңнен әрі қарай жалғасады.
Компанияны қай кезең үшін тексеруі мүмкін
Салықтық тексеру жүргізілгенде Қазақстан Республикасының салық заңнамасында белгіленген дау қою мерзімі ескеріледі. Әдетте салық органдары заңнамада рұқсат етілген кезеңдегі операцияларды ғана талдайды. Бұл ретте салық төлеушілерді қорғауға бағытталған шектеулер бар.
Мысалы, белгілі бір кезең бұған дейін кешенді немесе тақырыптық тексерудің пәні болған жағдайда, сол мәселелерді қайта зерттеу, әдетте, жүргізілмейді. Ерекшеліктер Салық кодексінде жекелеген салық төлеушілер санаттары мен арнайы жағдайлар үшін көзделген.
Салықтық жүктеме коэффициенті және тексеру ықтималдығы
Тәуекелдерді бағалау кезінде пайдаланылатын көрсеткіштердің бірі — салықтық жүктеме коэффициенті. Салық органдары компанияның нақты салықтық жүктеме деңгейін салалық орташа мәндермен салыстырады. Көрсеткіш салалық деңгеймен шамалас болса, кешенді тексеруді тағайындау ықтималдығы айтарлықтай төмендейді.
Алайда бұл қағида автоматты түрде қолданылмайды. Төмендегідей өзге негіздер болған жағдайда тексеру бәрібір тағайындалуы мүмкін:
- салық төлеушінің өзі өтініш білдіруі;
- прокуратура органдарының талаптары;
- қылмыстық іс шеңберінде процестік әрекеттерді жүргізу;
- заңнамада көзделген өзге жағдайлар.
2026 жылы Қазақстанда салықтық тексеру қалай басталады
Тексеру тек салық төлеушіге тиісті тапсырма берілгеннен кейін ғана басталады. Құжатта мына мәліметтер көрсетіледі:
- тексеруді жүргізудің негіздемесі;
- тексеру пәні;
- тексерілетін кезең;
- бақылау іс-шараларына қатысатын лауазымды адамдар;
- тексеруді жүргізу мерзімдері.
Тапсырманы тапсыру фактісі белгіленген тәртіппен тіркеледі. Салық төлеуші құжатты қабылдаудан бас тартса немесе тексеруді бастауға кедергі жасаса, салық органы тиісті акт жасайды. Заңда көзделген жағдайларда бас тарту бейнежазба арқылы және куәгерлердің қатысуымен тіркелуі мүмкін.
Маңыздысы, тапсырманы даулаудың өзі тексеруді тоқтата тұрмайды. Заңда өзгеше көзделмесе, салықтық бақылау және әкімшілік даулар рәсімдері параллель жүргізіледі.
Қазақстанда салықтық тексеруді жүргізу тәртібі
Тексеру жүргізу туралы шешім қабылданғаннан кейін салық органы Қазақстан Республикасының Салық кодексі мен Қаржы министрлігінің нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген рәсімдерге сәйкес әрекет етеді. Әр кезеңде тексерушілер мен салық төлеушінің құқықтары мен міндеттері айқындалады.
Салық органы қандай құжаттарды сұрата алады
Тексеру барысында инспекторлар тексеру пәніне қатысты құжаттарды сұратуға құқылы. Талапта мынадай мәліметтер болуы тиіс:
- сұрау салудың негіздемесі;
- тексерілетін кезең;
- қажетті құжаттар тізбесі;
- оларды ұсыну мерзімдері.
Бұл ретте салық органдары мемлекеттік ақпараттық жүйелерде бұрыннан бар мәліметтерді қайта сұратпауы тиіс. Мысалы, электрондық шот-фактуралар деректері, тауарларға ілеспе жүкқұжаттар, лицензиялар, кедендік ақпарат және өзге мемлекеттік тізілімдер туралы сөз болып отыр.
Мұндай тәсіл бизнестің әкімшілік жүктемесін азайтып, бақылау іс-шараларын жеделдетуге мүмкіндік береді.
Тексерудің стандартты файлы (СФП)
2026 жылдың ең көзге көрінетін жаңашылдықтарының бірі — тексерудің стандартты файлын (СФП) пайдалану. Бұл салық төлеуші Excel немесе XML форматында ұсынатын цифрлық деректер жиынтығы. Файлда салықтық есепті автоматтандырылған тексеруге қажетті мәліметтер болады. Әдетте оған мыналар кіреді:
- табыстар мен шығындар;
- өткізу бойынша айналымдар;
- ҚҚС бойынша мәліметтер;
- салықтық шегерімдер;
- негізгі құралдар туралы ақпарат;
- резидент еместермен есеп айырысулар;
- салық заңнамасында көзделген өзге көрсеткіштер.
Файл жүктелгеннен кейін ақпараттық жүйе ұсынылған мәліметтерді мемлекеттік ақпараттық ресурстар деректерімен автоматты түрде салыстырады. Бұл механизм қолмен тексеру көлемін едәуір қысқартып, ықтимал сәйкессіздіктерді жылдам анықтауға мүмкіндік береді.
Салық төлеуші тексеру жүргізу туралы тапсырма алған болса, тексерудің стандартты файлын ұсынуға дайын екені туралы уақтылы хабарлауы қажет. Тәжірибеде бұл ақпарат алмасуды жеделдетіп, бақылау іс-шараларының мерзімін қысқартуға көмектеседі.
Тексерудің алдын ала актісі
Құжаттарды талдау аяқталғаннан кейін салық органы алдын ала актіні қалыптастырады. Онда мыналар көрсетіледі:
- анықталған бұзушылықтар;
- заңнама нормаларына сілтемелер;
- қосымша есептелетін салықтар бойынша есептеулер;
- тексерушілердің алдын ала қорытындылары.
Алдын ала акт заңнамада көзделген электрондық сервистер арқылы салық төлеушіге жолданады. Бұл кезең маңызды, өйткені түпкілікті шешім қабылданғанға дейін салық органының ұстанымымен танысуға мүмкіндік береді.
Қарсылықтарды қалай беру керек
Салық төлеуші тексеру қорытындыларымен келіспесе, жазбаша қарсылықтарын ұсынуға құқылы. Қарсылықтарға мыналарды қоса берген жөн:
- компания ұстанымын растайтын құжаттар;
- қосымша есептеулер;
- даулы операциялар бойынша түсіндірмелер;
- заңнама нормалары мен мемлекеттік органдардың ресми түсіндірмелеріне сілтемелер.
Қарсылықтар алынғаннан кейін салық органы салық төлеушінің уәждерін қарауға және оларға құқықтық баға беруге міндетті. Қажет болғанда материалдар қосымша қарау үшін Мемлекеттік кірістер комитетінің жоғары тұрған бөлімшелеріне жіберілуі мүмкін. Маңыздысы — қарсылықтарды қарау барысында салық органы алдын ала актіде жоқ жаңа бұзушылықтарды материалдарға қоса алмайды.
Қорытынды акт және тексеру нәтижелері бойынша шешім
Ұсынылған барлық материалдар қаралғаннан кейін салықтық тексерудің қорытынды актісі ресімделеді. Онда мыналар көрсетіледі:
- тексерушілердің түпкілікті қорытындылары;
- қосымша есептелген салық сомалары;
- өсімпұлдар;
- айыппұл санкциялары (бар болса);
- қабылданған шешімді орындау тәртібі;
- оны даулаудың мүмкіндігі туралы ақпарат.
Салық төлеушінің кейбір уәждері негізді деп танылса, тиісті өзгерістер түпкілікті құжатты дайындау кезінде ескеріледі.
Тыңдау рәсімі
Салықтық бақылаудың жаңа моделінің тағы бір ерекшелігі — тыңдау рәсімі. Тексеру тағайындалғанға дейін салық органы салық төлеушіні анықталған тәуекелдерді талқылауға шақыра алады. Тыңдау кезінде бизнес өкілдері мыналарды жасай алады:
- қосымша құжаттар ұсыну;
- даулы операцияларды түсіндіру;
- мәмілелердің экономикалық негізділігін растау;
- жекелеген сәйкессіздіктерді тексерусіз-ақ жою.
Көп жағдайда дәл осы кезеңде салық органында туындаған мәселелерді шешуге болады. Сондықтан тыңдауды ресми кездесу ретінде емес, компания мүдделерін қорғаудың толыққанды рәсімі ретінде қарастырған жөн.
2026 жылы тексерулерге мораторий қолданыла ма
Шағын кәсіпкерлік субъектілеріне тексерулерге мораторий Қазақстанда 2020 жылдан бастап қолданылып, бірнеше рет ұзартылды. Алайда 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап оның қолданылуы аяқталды.
2026 жылы салықтық тексерулерге арнайы мораторий көзделмеген. Бақылау тәуекелге негізделген тәсілді қолдана отырып, жалпы тәртіппен жүзеге асырылады. Бұл ретте салықтық әкімшілендірудің цифрлық моделі қызметі салық органдарында сұрақ тудырмайтын компанияларға қатысты тексерулер санын едәуір қысқартуға мүмкіндік береді.
Салық органының әрекеттерін қалай даулауға болады
Егер салық төлеуші тексеру заңнама талаптарын бұза отырып тағайындалды немесе жүргізілді деп есептесе, заңда көзделген құқықтарын қорғау тәсілдерін пайдалануға құқылы. Тексеру басталғанға дейін оны тағайындаудың заңдылығына көз жеткізу ұсынылады. Мәліметтерді мемлекеттік электрондық сервистер, соның ішінде Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасының ақпараттық ресурстары арқылы тексеруге болады.
Егер тексеру нәтижелері бойынша қабылданған шешіммен салық төлеуші келіспесе, оны заңнамада белгіленген мерзімдерде әкімшілік немесе сот тәртібімен даулауға құқылы. Құжаттарды уақтылы дайындау, құқықтық ұстанымды сауатты қалыптастыру және рәсімдік талаптарды сақтау салық дауын сәтті шешу ықтималдығын айтарлықтай арттырады.
Қорытынды
2026 жылы Қазақстандағы салықтық тексерулер салықтық бақылаудың бірыңғай цифрлық жүйесінің бөлігіне айналды. Бүгінде деректерді автоматтандырылған талдау, тәуекелдерді басқару жүйесі және салық төлеушінің қызметін алдын ала бағалау негізгі рөл атқарады. Сондықтан компаниялар үшін салық есебін дұрыс жүргізумен қатар тәуекел-профильге әсер етуі мүмкін көрсеткіштерді тұрақты бақылап отыру маңызды.
Егер тексеру тағайындалса, тапсырманы мұқият зерделеп, құжаттарды ұсыну мерзімдерін сақтау, қарсылық білдіру құқығын пайдалану және қажет болған жағдайда кәсіби қолдауға жүгіну ұсынылады. Мұндай тәсіл салық тәуекелдерін азайтып, мемлекеттік кірістер органдарымен өзара іс-қимылда бизнес мүдделерін қорғауға көмектеседі.
