2025 жылғы 1 наурызда Еңбек кодексіне кезекті өзгерістер күшіне енді. Соның бірі қызметкердің пайдаланылмаған отгул күндері үшін өтемақы төлеу қажет пе деген сұраққа түбегейлі жауап береді.
Отгул деген не
Отгул – қызметкерге заң бойынша мына жағдайлардың бірінде берілетін қосымша демалыс күні:
- үстеме жұмыстан кейін;
- демалыс немесе мереке күнінде жұмысқа шыққаннан кейін;
- донор ретінде қан тапсырғаннан кейін;
- ерекше қажеттілігі бар балаға күтім жасау кезінде.
Маңызды: жыл сайынғы еңбек демалысы мен отгул – бір ұғым емес. Демалыс күндері жұмыс уақытының табелінде ресми белгіленеді және қатаң тіркеледі, ол үшін демалыс ақысы төленеді. Жыл сайынғы еңбек демалысына әрбір қызметкер, соның ішінде қысқартылған кестемен жұмыс істейтіндер де құқылы.
Ал отгул тек қосымша демалыс күніне құқықты құжатпен растаған жағдайда есепке алынады. Бұл донорлық орталықтан алынған анықтама немесе жоғарыда аталған себептердің бірі бойынша – демалыс күні жұмысқа шығу, үстеме жұмыс және т. б. – көрсетілген күнге отгул беру туралы жазбаша өтініш болуы мүмкін. Растайтын құжат ұсынылмаса, жұмысқа рұқсатсыз келмеу себепсіз қалу болып саналады және қызметкер үшін ауыр салдарға әкелуі мүмкін.
Тағы бір нұсқа да бар. Мысалы, қызметкер ұзақ уақыт үстеме жұмыс істеп, бірнеше отгул жинады. Ол бұл күндерді өз қалауынша пайдалана алады: еңбек демалысына қосу, жыл ішінде өткізу немесе олар үшін ақшалай өтемақы алу.
Отгул күніне қатысты нақты регламент болмады. Қызметкер мен басшы оны бірге таңдап, өзара келісетін. Сол сияқты, заңды демалыс құқығын пайдаланбағандар үшін өтемақы төлеу мәселесі де ұзақ уақыт нақтыланбаған күйінде қалды.
Көбіне жұмыстан шығарғанда жазылмаған қағида қолданылды: жиналған, бірақ пайдаланылмаған демалыс және отгулдар жай ғана «жанып кететін», ал қызметкер олардың орнына ақшалай өтемақы ала алмайтын. Соның салдарынан ол жұмыстан шығарда жиналған күндерін де өткізе алмай, олар үшін бір ставка көлемінде өтемақы да ала алмады. Демалыс және мереке күндеріндегі жұмыс үшін екі есе төлем көзделеді, оның біреуі қызметкер жұмысқа шыққан айда төленеді.
Заң бұзушылыққа жол бермеу үшін ұйым басшылары әр жағдайды мына факторларға қарай жеке қарастыратын:
- қызметкер отгул күндерін ресми тәртіппен ресімдеді ме;
- өтемақы есептеу қажет пе, әлде қызметкер жинаған күндерін жақын уақытта өткізе ме.
Көптеген жұмыс берушілер өтініш берген сәттен бастап екі апталық ескерту мерзімі ішінде жұмысты жалғастыру есебінен қызметкерге жиналған отгулдарын өткізуге мүмкіндік беруді оңтайлы деп санады. Бұл бухгалтерияны кадрлық мәселелердегі қосымша қиындықтардан құтқаратын, ал қызметкер жаңа жұмыс орнына ертерек шығуға немесе демалуға мүмкіндік алатын.
Жиналған демалыс күндері көп қызметкерлер есеп айырысу дұрыс емес деп санап, сотқа жүгінді. Және істердің 99%-ында сот талапкердің пайдасына шешім шығарып, компанияны қызметкермен орындалған жұмыс үшін толық есеп айырысуға міндеттеді. Сирек жағдайларда ғана сот жұмыс берушіге жұмыстан шыққан қызметкерге өтемақы төлемеуге рұқсат беріп, оның тиесілі күндерін өткізуі керек еді деп пайымдады.
Еңбек кодексіндегі, оның ішінде жұмыстан шығарда отгулдар үшін есеп айырысуға қатысты олқылықтар туралы 2023 жылы айтыла бастады. РФ Конституциялық Сотының 06.12.2023 жылғы № 56-П қаулысында демалыс және мереке күндері жұмысқа шыққаны үшін берілген, бірақ пайдаланылмаған демалыс күндері бойынша қызметкерге төлем жүргізу туралы нұсқау болды.
Заңнамалық нормаларды ұзақ зерттегеннен кейін сарапшылар жұмыстан шығу кезінде өтемақы төлеуден бас тарту РФ Конституциясының 19-бабының 1 және 2 бөліктеріне қайшы келеді деген қорытындыға келді. Яғни, бұл қызметкерді демалыс және мереке күндеріндегі жұмысқа бірден қосымша ақы алуды немесе тиесілі күндерді дер кезінде өткізіп үлгергендермен салыстырғанда тең емес жағдайға қояды. Заң шығарушылардың пікірінше, мұндай жағдай еңбекке ақы төлеу құқығын шектеу ретінде бағалануы мүмкін еді.
2025 жылғы 1 наурыздан не өзгерді
2025 жылғы 1 наурыздан бастап пайдаланылмаған отгул күндері үшін өтемақы төлеу мәселесі ақыры қызметкерлердің пайдасына шешілді. Жұмыстан шығарда маманға демалыс және мереке күндерінде жұмыс істегені үшін ақшалай қаражат міндетті түрде төленеді. Егер жыл бойы отгул пайдаланылмаса, еңбек демалысына қосылмаса немесе өтемақы берілмесе, басқа жұмысқа ауысқан кезде немесе зейнетке шыққанда азаматқа өтемақы төленуге тиіс – ол мереке немесе демалыс күніндегі еңбекке тиесілі төлем мен сол күндер үшін фактіде есептелген сома арасындағы айырмаға тең болады.
2025 жылы күшіне енген жаңа тәртіп қызметкердің осы жұмыс берушідегі бүкіл еңбек кезеңінде жиналған пайдаланылмаған демалыс күндеріне қатысты болады және оның қолданылуы тек жұмыстан шығу жағдайында, себептеріне қарамастан, іске асады. Жұмыстан шыққан маманның пайдасына есептелген өтемақы сақтандыру жарналары мен жеке табыс салығы бойынша есептеу базасына 1С:ЗУП-та немесе «1С:Бухгалтерияда» енгізіледі.
2025 жылғы 1 наурыздан бастап заң нормаларын қалай түсіндіру керек
Жауап бір: бұған дейін пайдаланылмаған барлық отгул күндері «жанып кетпейді». Ал жұмыстан шығарда қызметкер олар үшін кәдімгі жұмыс күні сияқты ақшалай өтемақы алады.
Еңбек құқығы саласындағы жетекші заңгерлер мен мамандар бұл заңнамалық жаңалықты түсіндірді. Олар жұмыс берушілерге қызметкерлердің демалыс немесе мереке күндеріндегі жұмыс үшін отгулдарды жинап қалдырмауын қадағалауды қатаң ұсынады. Егер біреуі пайдаланылмаған отгул күндері үшін өзіне жеткілікті төленбеді деп есептесе, сотқа еркін жүгіне алады. Бұл кәсіпорын үшін қосымша дау-дамай мен шығын, сондықтан мұндай сценарийден барынша аулақ болған жөн.
Демалыс және мереке күндеріндегі жұмыс үшін отгул беру тетігі жалпы былай көрінеді. Егер маман жұмыс істемейтін күні жұмысқа шықса, оған өзінің жұмыс кестесіне байланысты кез келген басқа жұмыс күнінде (аптаның жұмыс күні немесе демалыс күні) отгул берілуі мүмкін. Бұл жағдайда демалыс немесе мереке күніндегі жұмыс кәдімгі жұмыс күні сияқты төленеді, ал отгул күні әдеттегі демалыс күндері секілді төленбейді.
Пайдаланылмаған отгулдар: қорытынды
Пайдаланылмаған отгулдарға қатысты жаңа ережелер 30.09.2024 жылғы № 339-ФЗ Федералдық заңда, яғни жұмыстан шығу туралы заңда бекітілген. Соның негізінде ТК РФ-ның 153-бабына мынадай түзетулер енгізілді:
- қызметкер отгулды бір жыл ішінде пайдалана алады;
- қызметкер отгулды еңбек демалысы кезеңіне қоса алады;
- жұмыстан шығарда қызметкерге жұмысқа орналасқан күнінен бастап жиналған барлық пайдаланылмаған отгулдар үшін ақшалай өтемақы төленеді;
- өтемақы сомасы демалыс/мереке күніндегі тиесілі төлем мен сол күндегі нақты төленген сома арасындағы айырма ретінде есептеледі.
Осылайша, жаңа норма қызметкерлердің мүліктік мүдделері мен құқықтарын қорғайды және жинақталған отгулдарды өз қалауы бойынша пайдалануға мүмкіндік береді.
