Қызметкерлердің табысы азық-түлікке, коммуналдық төлемдерге және өнеркәсіп тауарларына бағаның өсуін қуып жете алмай келеді. Инфляция әсерін ішінара өтеу үшін жалақыны индексациялау қарастырылған — баға өсіміне сай табысты арттыру. Алайда көп жағдайда бұл жеткіліксіз: индексация көбіне формалды шара болып қалады және болашақтағы қаржылық тұрақтылыққа ықпал етпейді.
Өзгерістер статистикасы
Компаниялардың басым бөлігі 2025 жылы қызметкерлердің жалақысын қайта қарауды жоспарлап отыр. Ресейдің астанасы мен бірқатар өңірлерінде жүргізілген зерттеулерге сәйкес, инфляция үдей түскендіктен, жұмыс берушілердің 30%-ы 2024 жылмен салыстырғанда анағұрлым жоғары өсім күтеді.
Дегенмен барлық көрсеткіш бірдей үміт сыйламайды: компаниялардың 16%-ы жалақыны аз ғана мөлшерде өсіруге дайын, 9%-ы өткен жылы табысы түзетілмегендерге ғана көтереміз деп уәде береді, ал 35%-ы әзірге нақты жоспарламаған. 10%-дан азы мүлде индексациялауды жоспарламайтынын хабарлаған.
Жалақыны көтерген кезде кәсіпорындардың шамамен 40%-ы салалық зерттеулерге сүйенеді, 38%-ы танымал порталдардағы бос орындар деректерін негізге алады, 8%-ы өз талдауын жүргізеді, 6%-ы сыртқы консультанттарды тартады, ал 4%-ы жұмыстан шығатын қызметкерлердің пікірлерін ескереді.
Нақты өзгерістерге келсек, 2024 жылы компаниялардың 49%-ы окладтарды 1–10%-ға өсірді — бұл ресми инфляция деңгейіне сай келеді, 23%-ы жалақыны 10–20%-ға, ал 9%-ы бірден 20–40%-ға арттырған.
Индексацияның себептері де әртүрлі: жұмыс берушілердің 47%-ы заң талаптарына байланысты жасаса, 20%-ы жалақы нарық талаптарына сай келмегендіктен, 14%-ы құнды кадрларды ұстап қалу үшін, ал 9%-ы жаңа лауазымдардың пайда болуына байланысты жүргізген.
Бюджеттік сектордағы жалақыны индексациялау
2025 жылы бюджеттік ұйымдардың қызметкерлеріне жалақы 13,2%-ға өседі. Бұл инфляция әсерін азайтып, қызметкерлердің қалыпты өмір сүру деңгейін сақтауға қажет. Роструд жалақыны индексациялау міндетті екенін атап өтеді. Оны елемеу ұйымдар үшін теріс салдарға әкелуі мүмкін.
Өсім мына санаттарға қатысты:
- әлеуметтік мекемелердің қызметкерлері,
- педагогтер,
- мәдениет қызметкерлері,
- медицина қызметкерлері,
- күш құрылымдарының қызметкерлері,
- әскери қызметшілер,
- ауыл және орман шаруашылығы мамандары,
- Росстандарт пен Роспотребнадзор қызметкерлері.
2024 жылы әлеуметтік сала қызметкерлерінің жалақысы 9,8%-ға, ал мемлекеттік қызметшілердің табысы 4,5%-ға өсті. Бұл жиынтық түрде мемлекеттік бюджет үшін едәуір шығын.
Индексация есептеу формуласы: табыс тұтыну бағалары индексіне көбейтіліп, 100%-ға бөлінеді. Индекс 100%-дан жоғары болуы тиіс, әйтпесе қосымша төлем жасалмайды.
Индексацияға арналған қаражат 2025–2027 жылдарға арналған федералдық бюджетте көзделген. Маңыздысы — есептер теңгерімді: шығындар салықтардан, пайдалы қазбаларды өндіруден және мемлекетаралық қаржылық операциялардан түсетін кірістерге сәйкес келеді.
Жеке сектордағы жалақыны индексациялау
РФ Еңбек кодексінде индексация тек шет жағалап айтылады, бірақ табысты нақты өсіру қажеттілігі көрсетілген. Дегенмен, жеке компаниялар коэффициенттерді, төлем көлемін және жалақыны қайта қарау жиілігін өздері белгілейді.
Барлық шешімдер ұжымдық шарттарда немесе ішкі құжаттарда бекітіледі. Алайда мұндай актілердің болмауы жұмыс берушіні жалақыны индексациялау міндетінен босатпайды.
Индексациядан бас тартылған жағдайда қызметкерлер сотқа жүгініп, қайта есептеуді және мерзімі өткен әр күн үшін пайыз төлеуді талап ете алады (әр күнге Орталық банктің негізгі мөлшерлемесінің кемінде 1/150 бөлігі). Талап-арызды бір жыл ішінде беруге болады, бірақ заңнамада бұл мерзімнің басталу сәті нақты айқындалмаған.
Көбіне соттар мерзімді жұмыстан босатылған күннен бастап есептейді, бірақ өзге түсіндірмелер де бар. Сондықтан қызметкерлер компаниясындағы индексация тәртібін алдын ала нақтылап, өз құқықтарының сақталуын талап еткені жөн.
Заңбұзушылыққа жол бермеу үшін компанияларға жалақыны тұрақты түрде қайта қарап отыру ұсынылады. Үдерісті 1С шешімдері арқылы жеңілдетуге болады: мысалы, Қазақстанға арналған «1С:Бухгалтерия» жүйесінде жалақыны индексациялау мүмкіндігі бар.
Адамдар табыс деңгейіне неге наразы
Баға өсімін өтеуге бағытталған мемлекеттік шаралар қоғам тарапынан әрдайым оң қабылдана бермейді. Наразылықтың негізгі себептері:
1. Жалақы инфляцияға сай келмеуі. Ресейде табыс деңгейі әлемдік стандарттардан едәуір төмен, ал бағалар өсе береді. Соның салдарынан азаматтардың едәуір бөлігі орташа немесе төмен қамтамасыз етілу деңгейінде қалып отыр.
2. Ресми деректер мен нақты жағдайдың алшақтығы. Ресми инфляция жылына 4–7% деп көрсетіледі, алайда тауар бағасының нақты өсуі 10–50%-ға жетеді. Индексация қосымша шығындардың тек аз бөлігін ғана өтейді.
3. Тек лауазымдық айлықтың индексациялануы. Қызметкер жалақысы тұрақты айлықтан және қосымша төлемдерден тұрады. Бірақ индексация көбіне жалпы кірістің шамамен 50%-ын құрайтын базалық бөлікке ғана қолданылады.
4. Индексация сирек өткізіледі. Жалақы әдетте жылына бір рет қайта қаралады, ал бағалар бұдан жиі — мереке қарсаңында, маусым басында, валюта бағамы құбылғанда өседі.
5. Кәсіпорындардың индексациядан бас тартуы. Көптеген компаниялар салықтардың өсуі мен пайда азаюын алға тартып, индексацияны формалды түрде (2–3%) ғана жүргізеді немесе мүлде айналып өтеді.
Жағдайды қалай өзгертуге болады
Заң шығарушы органдардың өкілдері мынадай шараларды ұсынады:
- индексацияны барлық жұмыс берушілер үшін міндетті ету;
- коэффициенттерді нақты инфляцияға сәйкестендіру;
- жалақыны нарықтағы жағдайды ескере отырып қайта қарау;
- баға күрт өскен сайын табысты индексациялау;
- тек айлықты ғана емес, есептелген жалақының толық сомасын ескеру;
- индексациядан жалтарғаны үшін жауапкершілікті енгізу.
Жалақыны индексациялау: қорытынды
Жалақыны индексациялау — шығындардың өсуін өтеуге және қызметкерлердің өмір сүру деңгейін қолдауға арналған тетік. Алайда қазіргі инфляция жағдайында бұл шара көбіне формалды сипатқа ие болып, барлық мәселені шешпейді. Нақты жақсартулар үшін бірнеше жылға созылатын кешенді экономикалық реформалар қажет. Әйтпесе, азаматтардың наразылық деңгейі арта береді.
