Қазақстанда тапсырыс берушіге өсімпұл: есеп, бухгалтерлік жазбалар және салықтар (2026)

Тапсырыс беруші төлемді кешіктірсе, өсімпұл талап етіледі. Қазақстанда өсімпұлды қалай есептеу, сомасын айқындау, претензия рәсімдеу және оны КТС пен ҚҚС есебінде дұрыс көрсету жолдарын түсіндіреміз.
Начисление неустойки заказчику в Казахстане

Жарияланған күні: 15 қараша 2026

Тапсырыс беруші шарт талаптарын бұзса, мысалы, жеткізілген тауарлар не орындалған жұмыстар үшін төлемді кешіктірсе, жеткізуші айыппұл (өсімпұл) талап етуге құқылы. Бұл бұзушылық салдарын өтеуге және компанияның қаржылық мүдделерін қорғауға көмектеседі.

Дегенмен айыптық санкцияларды өндіру үшін тек өсімпұл сомасын есептеу жеткіліксіз. Шарт талаптарын тексеріп, нақты кешігу кезеңін дұрыс анықтап, растайтын құжаттарды дайындап, Қазақстанда тапсырыс берушіге есептелген өсімпұлды бухгалтерлік және салық есебінде дұрыс көрсету қажет.

Неустойка (айыппұл, өсімпұл) деген не және оны қашан тапсырыс берушіге есептеуге болады

Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің (ҚР АК) 293-бабына сәйкес, неустойка — бұл борышкер шарттық міндеттемелерді орындамаған немесе тиісінше орындамаған жағдайда несие берушіге төлеуге тиіс ақшалай сома.

Мысалы, жеткізуші жұмысты орындап, тапсырыс берушіге қажетті құжаттарды тапсырды, бірақ белгіленген мерзімде төлем түспеді. Мұндай жағдайда, егер шартта немесе заңнамада көзделсе, жеткізуші әрбір кешігу күні үшін өсімпұл төлеуді талап ете алады.

Неустойка туралы келісім жазбаша түрде ресімделуі міндетті. Бұл талап ҚР АК-нің 294-бабында бекітілген. Жазбаша нысан сақталмаса, неустойка туралы келісім жарамсыз деп есептеледі.

Қазақстанда шарттық айыптық санкциялардың екі негізгі түрі қолданылады:

Неустойка түрі Ерекшеліктері
Айыппұл Шарт бұзушылық үшін есептелетін нақты сома немесе бір жолғы пайыз
Өсімпұл Әрбір кешігу күніне ұлғайып отыратын ақша санкциясы. Әдетте орындалмаған міндеттеме сомасынан пайызбен есептеледі

Туындау негізіне қарай неустойка шарттық және заңды болады.

Шарттық неустойка тараптардың өзара келісімінде тікелей белгіленеді. Мысалы, шартта әрбір төлем кешіктірілген күн үшін берешек сомасының 0,1% мөлшерінде өсімпұл көзделуі мүмкін.

Заңды неустойка заңнамада белгіленеді. ҚР АК-нің 295-бабына сәйкес, тараптар шартқа тиісті шартты енгізбесе де, несие беруші оны төлеуді талап етуге құқылы.

Ақшалай міндеттемені кешіктіру кезінде сондай-ақ ҚР АК-нің 353-бабы қолданылады. Атап айтқанда, өзгенің ақшасын заңсыз пайдаланғаны үшін жауапкершіліктің мөлшері Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің базалық мөлшерлемесін ескере отырып айқындалады.

Неустойканы өндіріп алу талаптары бойынша талап қоюдың жалпы ескіру мерзімі — үш жыл.

Төлемді кешіктіргені үшін өсімпұлды қалай есептеу керек: формула және мысал

Өсімпұл мөлшері берешек сомасына, белгіленген мөлшерлемеге және кешігу ұзақтығына байланысты.

Есептеу үшін мына формула қолданылады: Өсімпұл = Қарыз сомасы × Күндік мөлшерлеме × Кешігу күндері саны.

Егер шартта мөлшерлеме пайызбен көрсетілсе, есептеуге дейін оны ондық бөлшекке айналдыру қажет.

Мысал. Жеткізуші 2 000 000 теңгеге жұмыстарды орындады, бірақ тапсырыс беруші төлемді кешіктірді. Шартта әрбір кешіктірілген күн үшін берешек сомасының 0,1% мөлшерінде өсімпұл көзделген.

Бастапқы деректер:

  • берешек сомасы — 2 000 000 теңге;
  • өсімпұл мөлшерлемесі — тәулігіне 0,1% (0,001);
  • кешігу кезеңі — 2026 жылғы 11 наурыздан 10 сәуірге дейін қоса алғанда;
  • күн саны — 31.

Өсімпұл сомасын есептейік: 2 000 000 × 0,001 × 31 = 62 000 теңге. Осылайша, жеткізуші тапсырыс берушіден 62 000 теңге өсімпұл төлеуді талап ете алады. Сонымен бірге ҚР АК-нің 297-бабын ескеру қажет: егер неустойка мөлшері міндеттемені бұзудың салдарларына айқын шамада сәйкес келмесе, сот борышкердің өтініші бойынша оны азайтуы мүмкін.

Неустойканы есептеу және өндіру үшін қандай құжаттар қажет

Санкцияларды төлеуді талапты негіздеу үшін жеткізуші шарт бұзушылық фактісін, берешек мөлшерін және есептеудің дұрыстығын растауы тиіс.

Ол үшін бірнеше құжат пайдаланылады.

1. Неустойка қарастырылған шарт. Шартта айыппұл немесе өсімпұл есептеу негіздері, есептеу тәртібі және мөлшері бекітілуі керек. Егер жеткізуші заңды неустойкаға сілтеме жасаса, тиісті құқықтық норманы көрсету қажет.

2. Міндеттемелердің орындалуын растайтын құжаттар. Мысалы, орындалған жұмыстар актілері, жүкқұжаттар, тауарларды тапсыру құжаттары және өзге бастапқы құжаттар. Олар жеткізуші өз міндетін орындағанын, ал тапсырыс берушінің төлем жасау міндеті туғанын растайды.

3. Жазбаша претензия. Претензияда келесілер көрсетіледі:

  • шарттың деректері және бұзушылық үшін жауапкершілікті реттейтін тармақ;
  • кешігу мән-жайлары;
  • негізгі берешек сомасы;
  • неустойканың кезеңі және есебі;
  • төленуге тиіс сома;
  • төлемге арналған банк деректемелері.

Егер негіз ретінде заңды неустойка қолданылса, претензияда тиісті заң нормасы көрсетіледі.

4. Өзара есеп айырысуды салыстыру актісі. Құжат тараптар арасындағы есеп айырысулар жай-күйін бекітуге көмектеседі. Егер тапсырыс беруші есептелген неустойкасы көрсетілген актіге қол қойса, бұл тиісті соманы мойындаудың дәлелі бола алады.

5. Неустойканы мойындау туралы келісім. Тараптар санкцияны ерікті төлеу немесе болашақ есеп айырысулар есебінен өтеу туралы уағдаласса, мұны жеке келісіммен немесе шартқа қосымша келісіммен рәсімдеуге болады.

6. Сот шешімі. Егер тапсырыс беруші претензияны мойындамаса және тараптар дауды реттей алмаса, неустойканы өндіріп алудың негізі заңды күшіне енген сот шешімі болуы мүмкін.

Маңызды: претензия жіберу фактісінің өзі тапсырыс берушінің неустойка берешегін мойындағанын білдірмейді. Бухгалтерлік және салық есебі үшін санкция борышкермен мойындалғанын не сотпен өндірілгенін нақтылау қажет.

Неустойканы бухгалтерлік есепте қалай көрсету керек: жүргізбелер

Бухгалтерлік жазбалар шарт бойынша қай тарап неустойка есептейтініне байланысты: оны талап ететін кредитор ма, әлде төлеуге міндетті борышкер ме.

Есеп Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есептің Үлгі шоттар жоспарына сәйкес жүргізіледі. Барлық операцияларды бухгалтерлік және салық есебінде дұрыс көрсету және қаржылық көрсеткіштерді дәл есептеу үшін 1С шешімдерін пайдаланыңыз.

Тапсырыс берушіге неустойка есептейтін жеткізушідегі жазбалар

Егер тапсырыс беруші шарт талаптарын бұзса, жеткізуші мойындалған немесе сотпен өндірілетін неустойканы өзге кірістер құрамында көрсетеді.

Шаруашылық операция Дебет Кредит
Тапсырыс берушіден өндірілетін неустойка есептелді 1270 «Өзге қысқа мерзімді дебиторлық берешек» 6280 «Өзге кірістер»
Тапсырыс берушіден неустойка төлемі алынды 1030 «Ағымдағы банктік шоттардағы ақша қаражаттары» 1270 «Өзге қысқа мерзімді дебиторлық берешек»

Неустойканы төлейтін тапсырыс берушідегі жазбалар

Егер ұйым шарттық міндеттемелерді өзі бұзып, қарсы тарапқа неустойка төлеуге тиіс болса, операциялар мынадай тәртіпте көрсетіледі:

Шаруашылық операция Дебет Кредит
Қарсы тарапқа төленуге тиіс неустойка мойындалды 7480 «Өзге шығыстар» 3380 / 3390 «Өзге қысқа мерзімді кредиторлық берешек»
Неустойка қарсы тарапқа аударылды 3380 / 3390 «Өзге қысқа мерзімді кредиторлық берешек» 1030 «Ағымдағы банктік шоттардағы ақша қаражаттары»

Нақты шоттар және операцияларды көрсету тәртібі ұйымның жұмыс шоттар жоспарына және міндеттемені мойындау мән-жайларына қарай айқындалады.

Неустойканы КТС есебінде қалай ескеру керек

Қазақстанда тапсырыс берушіге неустойка есептеу немесе оны алу шарттың екі тарапы үшін де салық есебіне әсер етеді.

Жеткізушіде (кредиторда) борышкер мойындаған немесе сотпен өндірілген айыппұлдар мен өсімпұлдар жиынтық жылдық табысқа (ЖЖТ) енгізіледі. Демек, алынған неустойка салық салынатын табысты айқындауда ескеріледі.

Тапсырыс берушіде (борышкерде) қарсы тарапқа төленуге тиіс, борышкер мойындаған немесе сотпен өндірілген шарттық неустойкалар КТС есебінде шегерімдерге жатқызылады.

Бұл ретте шарттық санкцияларды бюджетке тікелей төленетін айыппұлдар мен өсімпұлдардан ажырата білу маңызды. Мұндай бюджет төлемдері, әдетте, КТС бойынша шегерімдерге жатқызылмайды. Ерекшеліктер жекелеген жағдайларда, оның ішінде мемлекеттік сатып алу саласында көзделуі мүмкін.

Сондықтан 100.00 нысанын қоса алғанда, салық есептілігін дайындағанда неустойканың есептелу негізін және оны мойындау не сотпен өндірілгенін растайтын құжаттардың болуын ескеру қажет.

Неустойкаға ҚҚС есептей ме және ЭШФ жазып беру керек пе

Неустойка — шарттық міндеттемелерді бұзғаны үшін азаматтық-құқықтық жауапкершілік шарасы. Ол жеткізілген тауарлар, орындалған жұмыстар немесе көрсетілген қызметтер үшін төлем болып табылмайды. Сондықтан айыппұл немесе өсімпұлды алу не төлеу өз алдына өткізу бойынша айналым жасамайды және ҚҚС салынбайды.

Негізгі ережелер:

  • неустойка сомасына ҚҚС есептелмейді;
  • айыппұл немесе өсімпұл сомасына электрондық шот-фактура (ЭШФ) жазылмайды;
  • претензияларда, салыстыру актілерінде және есеп айырысу құжаттарында неустойка сомасы ҚҚС-сыз көрсетіледі.

Тауарлар, жұмыстар немесе қызметтердің құнын шарт бұзғаны үшін санкциялармен араластырмау маңызды. Неустойка негізгі міндеттеме бойынша есеп айырысудан бөлек ескеріледі.

Мемлекеттік сатып алу шарттары бойынша неустойка қалай есептеледі

Мемлекеттік сатып алуға айыптық санкцияларды қолданудың арнайы қағидалары көзделген. Оларды 2024 жылғы 1 шілдедегі № 106-VIII «Мемлекеттік сатып алу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы реттейді.

Атап айтқанда, міндеттемелерді орындауды кешіктіргені үшін әрбір кешіктірілген күнге орындалмаған міндеттемелер сомасынан 0,1% мөлшерінде өсімпұл көзделген. Бұл ретте санкциялардың жалпы сомасына шектеулер қолданылады:

  • шарт сомасының 10%-ынан аспайды;
  • отандық тауар өндірушілер үшін шарт сомасының 3%-ынан аспайды.

Егер тапсырыс беруші жеткізілген тауарлар немесе орындалған жұмыстар үшін төлемді кешіктірсе, жеткізуші де есеп айырысу мерзімін бұзғаны үшін өсімпұл талап етуге құқылы.

Жағдайға байланысты неустойканы төлеу немесе ұстап қалу мәселесі бірнеше тәсілмен шешілуі мүмкін:

  • мемлекеттік сатып алудың веб-порталында қосымша келісім жасасу арқылы;
  • тиісті бюджеттік сыныптама коды (БСК) бойынша ерікті төлеу арқылы;
  • сот тәртібімен.

Мемлекеттік сатып алумен жұмыс істегенде ҚР АК-нің жалпы ережелерін ғана емес, жасалған шарт талаптарын және сатып алу туралы заңнаманың талаптарын да ескерген жөн.

Жиі қойылатын сұрақтар

Тапсырыс берушіден өсімпұл алынғанда ЭШФ жазып беру керек пе?

Жоқ, неустойка тауарлар, жұмыстар немесе қызметтерді өткізу бойынша айналым емес, сондықтан ҚҚС есептелмейді және санкция сомасына ЭШФ жазылмайды.

Шарттық неустойканы КТС бойынша шегерімге жатқызуға бола ма?

Иә, борышкер мойындаған немесе сотпен өндірілген шарттық айыппұлдар мен өсімпұлдар қарсы тарапқа төленуге тиіс болса, КТС есебінде шегерімдерге жатқызылады. Есепке алу үшін негізі мен сомасы құжатпен расталуы керек.

Мемлекеттік сатып алуда неустойканың ең жоғары мөлшері қандай?

Жалпы шек — шарт сомасының 10%. Отандық тауар өндірушілер үшін 3% шектеу қолданылады.

Өсімпұлды өндіріп алу үшін талап қоюдың мерзімі қандай?

Талап қоюдың жалпы ескіру мерзімі — үш жыл.

Қорытынды

Қазақстанда тапсырыс берушіге неустойка есептеу — бұл тек әрбір кешігу күні үшін өсімпұлды математикалық есептеу емес. Жеткізуші шарт бұзушылықты растауы, санкция сомасын дұрыс айқындауы, претензия жіберуі және операцияны бухгалтерлік әрі салық есебінде көрсетуі керек.

Неустойканың борышкермен мойындалуы немесе сотпен өндірілудің уақытына ерекше назар аударыңыз: осыған КТС бойынша салық есебінде соманы көрсету тәртібі тәуелді. Бұл ретте неустойканың өзіне ҚҚС салынбайды және ЭШФ рәсімдеуді талап етпейді.

Егер сөз мемлекеттік сатып алу туралы болса, санкцияларды есептеу мен олардың мөлшері бойынша арнайы қағидалар мен шектеулерді қосымша ескеріңіз.

0 0 дауыс
Рейтинг
0 пікірлер
Алғашқылары Сортировка
Жаңалары Танымалдар
Мәтін аралық кері байланыс
Барлық пікірлерді қарау
Написать в WhatsApp