Қазақстанда жеке кәсіпкер атану – өз ісіңізді бастап, кәсіпкерлік амбицияңызды жүзеге асырудың тамаша жолы. Алайда табыс табумен бірге салық төлеу жауапкершілігі де қатар жүреді. Салық заңнамасын түсіну – жеке бизнесті табысты жүргізу үшін маңызды. Қандай салық режимдері бар, Қазақстанда ЖК қандай салықтар және қашан төлейді – осы мақалада баяндалады.
Қазақстандағы ЖК үшін негізгі салық режимдері
Жалпыға бірдей белгіленген тәртіп (ЖБТ)
Кімге лайық
Айналымы үлкен әрі қызметкерлері бар ЖК; қызметі арнаулы режимдерге жатпайтындар немесе өз еркімен ЖБТ-ны таңдағандар.
Салықтар:
- Жеке табыс салығы (ЖТС): табыстан 10%, бірақ есептеу кезінде рұқсат етілген шегерімдер ескеріледі (мысалы, міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруға жарналар мен зейнетақы жарналары). Сондықтан салық сомасы таза табысқа тікелей байланысты. ЖТС-ты есепті жылдан кейінгі жылдың 15 сәуіріне дейін төлеу қажет. 240.00 нысанды декларацияны тіркелген жеріңіз бойынша салық органына келесі жылдың 31 наурызына дейін тапсыру керек.
- Қосылған құн салығы (ҚҚС): салық салынатын айналым сомасының 12%. Төлеудің соңғы күні – есепті тоқсаннан кейінгі айдың 25-і. 300.00 нысанды декларацияны есепті тоқсаннан кейінгі екінші айдың 15-іне дейін ұсыну қажет (мысалы, бірінші тоқсан үшін – 15 мамырға дейін).
- Әлеуметтік салық (ӘС): жұмыс берушілер (жалдама қызметкерлердің еңбегін пайдаланатын ЖК) қызметкерлерінің еңбекақы қорының (ЕҚҚ) 9,5%-ын төлейді. ӘС мөлшері ЕҚҚ-ға тікелей байланысты. Төлем ай сайын, есепті айдан кейінгі айдың 25-іне дейін жүргізіледі. 600.00 нысанды декларация ИП тіркелген жердегі салық органына есепті жылдан кейінгі жылдың 31 наурызына дейін тапсырылады.
- Қызметкерлер үшін міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ): ЖК, жұмыс беруші ретінде, әр қызметкердің жалақысынан 10% (айына 50 ЕТЖ-ден аспайтын шек ішінде) ұстап, Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына (БЖЗҚ) аударады. МЗЖ аударудың соңғы күні – есепті айдан кейінгі айдың 25-і.
- Қызметкерлер үшін міндетті әлеуметтік аударымдар (МӘА): МЗЖ-дан бөлек, ЖК қызметкерлері үшін міндетті әлеуметтік аударымдарды есептеу объектісінің 3,5%-ы мөлшерінде төлейді (әдетте есептеу базасы – ЕҚҚ-дан МЗЖ шегерілген сома). Төлеу мерзімі – есепті айдан кейінгі айдың 25-і. Төлеуші – ЖК.
Оңайлатылған декларация негізіндегі арнаулы салық режимі (оңайлатылған)
Кімге лайық
Жылдық табысы 16 434 айлық есептік көрсеткішке (АЕК) дейінгі ЖК (2025 ж. 1 АЕК = 3 932 теңге, яғни ~ 64,6 млн теңге). 01.01.2024 бастап 30 қызметкерге дейін жалдай алады.
Салық: тіркеу кезінде таңдайтын 3 ставка:
- Шығындарды есепке алмай, табыстан 3%;
- Шығындарды шегергеннен кейінгі табыстан 5% (шығындарды құжатпен растау қажет);
- ЖТС 2% ставкасы бойынша (Қаржы министрлігі бекіткен Тізбеге кіретін жекелеген қызмет түрлері үшін ғана).
Төлеу мерзімі: есепті тоқсаннан кейінгі екінші айдың 15-іне дейін (мысалы, 1-тоқсан салығын 15 мамырға дейін төлеу керек). Декларация (910.00 нысан) әр жарты жыл сайын тапсырылады: бірінші жартыжылдық үшін – 15 тамызға дейін және екінші жартыжылдық үшін – 15 ақпанға дейін.
Патент негізіндегі арнаулы салық режимі
Кімге лайық
Қызметкерлерді тартпайтын және жылдық табысы 3 528 АЕК-тен аспайтын ЖК (яғни 3 528×3 932 = 13 872 096 теңге). Қызмет түрлерінің тізбесі шектеулі (ҚР Салық кодексінің 683-бабы 2-тармағында келтірілген).
Салық: бекітілген сома (патент құны). Жылдық салық салу объектісінің 2%-ы ретінде есептеледі.
Салық салу объектісі – әр қызмет түрі бойынша Салық кодексі мен жергілікті мәслихаттар (әкімдіктер) белгілейтін шартты табыс. Салық мөлшері қызмет түріне, жүзеге асыру орнына (елді мекен), ауданына және т. б. қарай айтарлықтай өзгеруі мүмкін (мысалы, ұсақ қызметтер үшін жылына 10 000–20 000 теңгеден, ірі қалалардағы дүкендер үшін 1–2 млн теңгеге дейін және одан да көп).
Мерзімі: патент қызметті бастар алдында сатып алынады. Патенттің қолданылу мерзімі – күнтізбелік жыл. Патентті қызмет басталғанға дейін толық көлемде біржолғы төлеу керек. Егер патент толық жылға алынбаса, сома пропорционалды түрде қайта есептеледі.
Біржолғы талон негізіндегі арнаулы салық режимі (БТ)
Кімге лайық
Тізбеге сәйкес халыққа біржолғы қызмет көрсететін ЖК (мысалы, аяқ киім, киім, тұрмыстық техниканы жөндеу, жүк көтеруші қызметі, такси және т. б.).
Салық: талонда көрсетілген бекітілген сома. Мөлшері қызмет түрі мен өңірге байланысты. Әдетте бұл шағын сомалар (мысалы, бір талонға 200–2000 теңге).
Мерзімі: кәсіпкер әрбір біржолғы қызметті көрсетердің алдында талонды сатып алып, оны дереу есептен шығарады (комиссиялайды).
ЖК-нің өзі үшін міндетті төлемдер (режимге тәуелсіз)
Міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ)
Мөлшерлеме: айлық табыстың 10%-ы, бірақ 1 ЕТЖ-нің 10%-ынан кем емес және 50 ЕТЖ-нің 10%-ынан көп емес (2025 ж. ЕТЖ = 85 000 теңге → мин. МЗЖ = 0,1 × 85 000 = 8 500 теңге/ай, макс. МЗЖ = 0,1 × 50 × 85 000 = 425 000 теңге/ай).
Мерзімі: есепті айдан кейінгі айдың 25-іне дейін. ЖК МЗЖ төлеуші ретінде салық органында тіркелуге міндетті.
Міндетті әлеуметтік аударымдар (МӘА)
Мөлшерлеме: МӘА есептеу объектісінің 3,5%-ы. ЖК үшін есептеу объектісі = 14 ЕТЖ сомасының 1/2 бөлігі (2025 ж. 14 × 85 000 = 1 190 000 теңге / 2 = жылына 595 000 теңге немесе айына 49 583 теңге), яғни 3,5% × 49 583 теңге ≈ айына 1 735 теңге (2025 ж. үшін бекітілген сома).
Мерзімі: есепті айдан кейінгі айдың 25-іне дейін. ЖК МӘА төлеуші ретінде ҚР Қаржы министрлігінде тіркелуге міндетті.
Қызметкерлер үшін міндетті төлемдер (ЖК оларды жалдаса)
- Міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ): қызметкер табысының 10% (жалақыдан ұсталады). Төлеу мерзімі: келесі айдың 25-іне дейін.
- Міндетті әлеуметтік аударымдар (МӘА): есептеу объектісінің 3,5% (ЕҚҚ-дан МЗЖ шегерілген сома). Төлеу мерзімі: келесі айдың 25-іне дейін. Төлеуші – ЖК.
- Әлеуметтік салық (ӘС): тек ЖБТ-да немесе оңайлатылған режимде (ЖК ӘС төлейтін болса). ЕҚҚ-ның 9,5%. Төлеу мерзімі: келесі айдың 25-іне дейін.
- Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС): қызметкер табысынан 2% (жалақыдан ұсталады) + есептеу объектісінен 3% (ЕҚҚ-дан МЗЖ шегерілген сома) – ЖК төлейді. Мерзімі: келесі айдың 25-іне дейін.
Қазақстанда ЖК қандай салықтар төлейді: нені ескеру керек
- Нақты сома. Таңдалған режим, қызмет түрі, табыс/шығын, қызметкерлер мен олардың жалақысы, өңір, сауда алаңы және т. б. мәліметтерсіз нақты соманы атау мүмкін емес. Патент құнын жергілікті әкімдік белгілейді.
- АЕК пен ЕТЖ. Салықтар мен төлемдердің мөлшерлемелері айлық есептік көрсеткішке (АЕК) және ең төменгі жалақыға (ЕТЖ) байланысты. Олардың мәндері жыл сайын Республикалық бюджет туралы заңмен белгіленеді.
- Касса аппараттары. 2020 жылдан бастап Қазақстанда онлайн-кассаларды (онлайн-ККМ) міндетті түрде орнату енгізілді: олар транзакция деректерін фискалдық деректер операторы (ФДО) арқылы мемлекеттік кірістер органдарына береді. Қолма-қол емес есеп айырысулар кезінде (банктік шотқа аудару арқылы) және телекоммуникациялық желілерге қолжетімділік болмаған жағдайда онлайн-касса орнатпауға болады. Мұндай жағдайда ЖК деректерді беру функциясы жоқ ККМ қолдана алады.
- Бухгалтерлік есеп. Арнаулы режимдерде де бухгалтерлік есеп жүргізу және алғашқы құжаттарды (чектер, жүкқұжаттар, шарттар) рәсімдеу міндетті. ЖБТ-да толыққанды бухесеп қажет. Программа «1С:Бухгалтерия для Казахстана» компанияда бухгалтерлік және салық есебін автоматтандыруға арналған.
- Салықтық есептілік. Декларация тапсыру мерзімдері әдетте салық төлеу мерзімдерімен сәйкес келеді.
- Айыппұлдар мен өсімпұл. Салықтар мен жарналарды уақытында төлемеу және декларацияларды тапсырмау үшін айыппұлдар мен өсімпұлдар есептеледі. Төленбеген салықтар сомасы 6 АЕК-тен асса, салық органдары банктік шоттар бойынша операцияларды бұғаттауы, кассалық операцияларды тоқтатуы немесе берешекті мәжбүрлеп өндіріп алуы мүмкін.
Қорытынды орнына: ұсынымдар
- Таңдаған салық режиміңізге сәйкес салықтар мен есептіліктің тізімін жасаңыз. Маңызды күндерді өткізіп алмау үшін мерзімдерді белгілеңіз.
- Ресми дереккөздерді пайдаланыңыз: Қазақстанда ЖК қандай салықтар төлейтінін біліп, салық заңнамасындағы соңғы өзгерістерден хабардар болып, мерзімдерді өткізіп алмау үшін. Пайдалы ресурстар: kgd.gov.kz сайты, ақпараттық жүйелер (мысалы, «Салық төлеушінің электрондық кабинеті»).
- Таңдаған салық режимінің дұрыстығына күмәндансаңыз, салық кеңесшісімен немесе бухгалтермен кеңесіңіз. Олар бизнесіңізге оңтайлы режимді таңдауға, салықтарды дәл есептеуге және заңды түрде төлемдерді азайтуға көмектеседі.
