Ең жоғары өсім көрсеткен бизнес бағыттары
ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы (ҚР СЖжРА ҰСБ) жариялаған статистикаға сәйкес, 2025 жылғы 1 мамырдағы жағдай бойынша елде заңды тұлғалар мен ЖК-лерді қоса алғанда, жұмыс істеп тұрған бизнес субъектілерінің саны 2,1 млн-нан асады. Негізгі көрсеткіштердің бірі — тіркелгендер арасындағы белсенді компаниялардың үлесі — 2019 жылғы 82,9%-дан 2025 жылы 91,4%-ға өсті.
Бұрынғыдай, жеке кәсіпкерлер ШОБ-тың басым нысаны болып қалып отыр. Субъектілердің жалпы санының 70,5%-ы (шамамен 1,5 млн) — ЖК:
- 17%-ын шағын бизнес кәсіпорындары құрайды;
- 12,2% — шаруа және фермер қожалықтары;
- орта компаниялардың үлесі небәрі 0,1% — бұл шамамен 3 мың ұйым.
Өсу ШОБ-тың барлық санатында байқалады, алайда негізгі үлесті жеке кәсіпкерлер қосты — олардың саны 73,5%-ға артты. Белсенді шағын кәсіпорындар саны да шамамен 40%-ға көбейді.
Бизнес белсенділігінің географиясы: ШОБ ең жылдам дамып жатқан өңірлер
Ең жоғары кәсіпкерлік белсенділік елдің ең ірі қалаларында байқалады. 2024 жылы ШОБ субъектілерінің 36,4%-ы Алматы, Астана және Шымкентке тиесілі болды — бұл шамамен 753,2 мың бірлік. Бұл қалаларда бизнес-субъектілер санының өсімі айқын: Алматы мен Шымкентте дерлік екі есе, Астанада — 84,6%.
Өңірлер арасында Түркістан облысы көш бастап тұр — 208,7 мыңнан астам ШОБ субъектісі бар. Бұл жоғары халық тығыздығымен және ірі өндірістерде жұмыспен қамту мүмкіндіктерінің шектеулігімен түсіндіріледі. Кәсіпорындар санының қысқаруы тек Шығыс Қазақстан облысында тіркелді, ол әдіснамалық өзгерістерге байланысты: 2022 жылы облыс бөлініп, субъектілердің бір бөлігі жаңа Абай облысына өтті.
Статистика тұрақты үрдісті де растайды: елдің оңтүстік өңірлерінде ШОБ солтүстік, шығыс және батысқа қарағанда неғұрлым дамыған. Бұл демографиялық бөлініске сай келеді — солтүстік облыстарда халық тығыздығы да, бизнес субъектілері саны да дәстүрлі түрде төмен.
Қазақстандықтар ШОБ-ты қай салаларда дамытып жатыр
2024 жылғы деректер Қазақстандағы шағын және орта бизнестің негізінен қызмет көрсету саласына бағытталғанын көрсетеді. Салалар ішінде көшбасшы — сауда: бұл жерде ШОБ-тың 735 мың субъектісі жұмыс істейді, бұл бірнеше жыл бұрынғымен салыстырғанда 66,3%-ға көп. Екінші орында — агроөнеркәсіп кешені (АӨК): 292,1 мың субъект және жыл ішіндегі өсім 15,9%.
Төмендегі салаларда айқын, екі есеге жуық өсім тіркелді:
- Өнеркәсіп — белсенді компаниялар мен ЖК саны 120,3 мыңға жетті, бес жыл бұрын 51 мың еді; өсім негізінен өңдеу секторындағы кәсіпорындар есебінен қамтамасыз етілді.
- Білім беру және денсаулық сақтау — субъектілер саны да екі еседен аса өсті.
- Төмендеу қаржы және сақтандыру секторында ғана байқалды: 24,6%-ға. Бұл реттеуші органдар талаптарының күшеюімен байланысты.
«Басқа да қызмет түрлерін ұсыну» санаты назар аударарлық. Бұл — жеке салаларға бөлінбеген сервистік бағыттарды біріктіретін жиынтық кластер. Онда 296,5 мың субъект тіркелген, бес жылдағы өсім 63,3% болды.
Шағын және орта бизнес Қазақстандағы жұмыспен қамтылуға қалай әсер етеді
ШОБ еңбек нарығында маңызды рөл атқарады. 2024 жылы бұл секторда 4,4 млн адам жұмыспен қамтылды, бұл еңбекке қабілетті халықтың жалпы санының 48%-ы. 2019 жылмен салыстырғанда 30,1%-ға көп.
Жұмыспен қамтылғандар саны бойынша алдыңғы орында тағы да мегаполистер:
- Алматыда ШОБ кәсіпорындарында шамамен 1 млн адам жұмыс істейді. 2019 жылдан бері өсім — 52,9%.
- Астанада 528,2 мың адам еңбек етеді — ел бойынша екінші орын.
- Түркістан облысында — 295,2 мың адам жұмыспен қамтылған, бұл өңірді де үздік үштікке енгізеді.
Оңтүстік облыстарда жұмыспен қамтылғандар саны да, өсім қарқыны да жалпы алғанда оң динамика көрсетуде. Ал солтүстік және кейбір орталық өңірлерде өсім мардымсыз: Солтүстік Қазақстан облысында — 2,9%, Қарағанды облысында — 2%, Қостанай облысында — 4,2%.
Қорытынды
Қазақстандағы шағын және орта бизнестің нығаюы — экономикалық дамудың маңызды көрсеткіші. ЖК мен шағын кәсіпорындар елдегі кәсіпкерліктің негізін құрайды, субъектілер саны мен тартылған қызметкерлер бойынша тұрақты өсім көрсетуде. Бизнес белсенділігі бойынша оңтүстік өңірлер мен ірі қалалар көш басында.
Ең көп өсім тіркелген салалар — сауда, аграрлық сектор, өнеркәсіп және әлеуметтік қызметтер. Бұл сервистік экономиканың күшеюі мен азаматтардың кәсіпкерлікке қатысуының артуы трендін растайды.
