Қызметкерлердің іссапары – бизнестегі қалыпты тәжірибе. Алайда дәл іссапар шығындары салықтық тексеріс кезінде жиі сұрақ туғызады: қандай сомаларды шегерімге жатқызуға болады, қызметкерде қашан салық міндеттемелері туындайды және бухгалтер міндетті түрде қандай құжаттарды жинауы керек.
Ең көп даулы мәселелер тәуліктік төлемдерге, тұруға және аванстық есептерге қатысты. Рәсімдеудегі қате немесе растайтын құжаттардың болмауы ЖТС (ИПН), әлеуметтік төлемдер бойынша қосымша есептеулерге және шығындардың КТС (КПН) бойынша шегерімдерден алып тасталуына әкелуі мүмкін.
ҚР-дағы іссапар шығындары: тәуліктік, жол жүру және тұру
Іссапар ұғымы ҚР Еңбек кодексінің 1-бабы 1-тармағының 82) тармақшасында айқындалған. Іссапар – жұмыс берушінің тапсырмасы бойынша қызметкердің еңбек міндеттерін тұрақты жұмыс орнынан тыс жерде, сондай-ақ оқыту, біліктілікті арттыру немесе қайта даярлау мақсатында белгілі бір мерзімге сапарға шығуы.
Іссапарды ресімдеудің негізі – басшының бұйрығы. Құжатта сапар мерзімі, баратын жері және іссапар шарттары міндетті түрде көрсетіледі. Жұмыс уақытын есепке алу табелінде іссапар кезеңі «К» кодымен белгіленеді.
ҚР Еңбек кодексінің 127-бабына сәйкес, іссапар кезеңінде қызметкер үшін сақталады:
- жұмыс орны;
- лауазымы;
- орташа жалақысы.
Бұдан бөлек, жұмыс беруші сапарға байланысты шығындарды өтеуге міндетті. Оларға мыналар жатады:
- іссапардың әр күніне төленетін тәуліктік төлемдер;
- екі бағыттағы жол жүру шығындары;
- тұрғын үй жалдау (қонақүйде тұру) шығындары.
Тәжірибеде кейбір компаниялар қызметкердің тамақтануын төлеп, тәуліктік төлемдерді есептемейді. Бұл – бұзушылық. Тамақтануға өтемақы төлеу тәуліктіктің орнына жүрмейді. Тәуліктік – қызметкердің өз қалауы бойынша пайдаланатын қаражаты, сондықтан ол кез келген жағдайда төленуге тиіс.
Тәуліктік – тұрақты жұмыс орнынан тыс жүрген кезеңде туындайтын жеке шығындарды өтеуге арналған ақшалай өтемақы.
ҚР-дағы тәуліктік мөлшері: салық қашан туындайды
ҚР Салық кодексі қызметкер табысы болып танылмайтын тәуліктік төлемдердің шекті мөлшерін белгілейді:
- Қазақстан ішіндегі іссапарлар бойынша — әр күнге 6 АЕК-тен аспайтын;
- шетелдік іссапарлар бойынша — әр күнге 8 АЕК-тен аспайтын.
Компания осы нормалардан жоғары төлесе, асқан сома қызметкердің табысы болып танылады және келесілерге салынады:
- ЖТС (ИПН);
- МЗЖ (ОПВ);
- ЖБМЗЖ (ОПВР);
- әлеуметтік салық;
- әлеуметтік аударымдар;
- МӘМС жарналары мен аударымдары (ОСМС).
Тәуліктікті есептеу формуласы стандартты: Іссапар күндерінің саны × АЕК × белгіленген коэффициент. Мысалы, ҚР бойынша 5 күндік іссапарда салық салынбайтын тәуліктік мөлшері: 5 × 6 АЕК. Лимиттен жоғары төленгеннің бәрін бухгалтер қызметкердің салық салынатын табысына қосуға міндетті.
Іссапарлар туралы ереже: бірыңғай тәртіпті кімдер сақтауы керек
Қызметкерлерді іссапарға жіберудің бірыңғай тәртібі төмендегілер үшін міндетті:
- мемлекеттік мекемелер;
- мемлекеттік кәсіпорындар;
- мемлекет қатысатын акционерлік қоғамдар;
- қатысушыларының шешімдеріне мемлекет фактілік ықпал ететін ЖШС.
Мұндай ұйымдар мына құжаттарды басшылыққа алады:
- ҚР Үкіметінің 11.05.2018 ж. № 256 қаулысы;
- ҚР Үкіметінің 22.09.2000 ж. № 1428 қаулысы.
Жеке компаниялар іссапар шығындарын өтеу тәртібін есеп саясатына немесе ішкі іссапарлар ережесіне бекіте алады. Шығындар аванстық есеп пен растайтын құжаттар негізінде танылады. Маңызды жайт: кейбір санаттағы қызметкерлер іссапардан бас тартуға құқылы. Бұл ҚР Еңбек кодексінің 127-бабы 5-тармағында көзделген. Оларға мыналар жатады:
- жүкті әйелдер;
- кәмелетке толмаған қызметкерлер;
- ерекше қажеттілігі бар адамдар;
- үш жасқа дейінгі балалары бар ата-аналар;
- науқас отбасы мүшелеріне немесе ерекше қажеттілігі бар балаларға күтім жасайтын қызметкерлер.
Қазақстанда іссапар шығындарына салық салына ма
Бухгалтер үшін негізгі мәселе: КТС бойынша қандай іссапар шығындарын шегерімге жатқызуға болады, ал қандай сомалар қызметкер табысына айналады. ҚР Салық кодексі табыс алуға бағытталған қызметке байланысты және құжатпен расталған шығындарды ғана шегерімге жатқызуға рұқсат береді. Негізгі жағдайларды қарастырайық.
Қызметкер аванстық есеп тапсырса
Аванстық есеп пен растайтын құжаттар бар болса, шығындарды шегерімге есептеуге болады. ҚР Салық кодексінің 260-бабы 1-тармағы 1) тармақшасына сәйкес, шегерімдерге фактілі жасалған мына шығындар кіреді:
- іссапар орнына бару және кері қайтуға жол жүру;
- билеттерді брондау;
- тұру.
Растайтын құжаттар:
- билеттер;
- отырғызу талондары;
- чектер;
- қонақүй шоттары;
- төлемнің электрондық құжаттары.
Билет электронды болса, төлемді растайтын құжат міндетті. Тасымалдаушының кассасы арқылы сатып алынған қағаз билеттер үшін бөлек фискалдық чек әдетте талап етілмейді. Әуеқатынаста сапар фактісін растайтын отырғызу талоны қосымша қажет.
Аванстық есеп ұсынылмаса
Егер қызметкер есеп саясаты белгілеген мерзімде аванстық сома бойынша есеп бермесе немесе қалдықты қайтармаса, бұл сома қызметкердің материалдық пайда түріндегі табысы болып танылады.
Бұл жағдайда бухгалтер келесілерді есептейді:
- ЖТС (ИПН);
- МЗЖ (ОПВ);
- ЖБМЗЖ (ОПВР);
- әлеуметтік салық;
- әлеуметтік аударымдар;
- МӘМС төлемдері (жарналар мен аударымдар).
ҚР Салық кодексі қызметкер табысына жұмыс беруші алдындағы берешектің есептен шығарылуын да жатқызады. Берешекті есептен шығару туралы басшының жазбаша шешімінен кейін аванстық сома мынадай өткізбелермен көрсетіледі:
- Д-т 7210 «Әкімшілік шығыстар»;
- К-т 1251 «Қызметкерлердің қысқа мерзімді дебиторлық берешегі»
Аванстық есептермен жұмыс істегенде нені ескеру керек
Тәжірибеде бухгалтерлер мына қағидаларды сақтауы маңызды:
- аванстық есепті тапсыру мерзімдері есеп саясатында бекітілуі тиіс;
- есеп кемінде айына бір рет рәсімделеді;
- өткен кезеңдердің құжаттарын есепке қоспау керек;
- аванстық сомалар бойынша есеп айырысу әр қызметкер бойынша бөлек жүргізіледі;
- ақша беру және аванстық есеп бір есеп беретін тұлғаның атына рәсімделуі керек.
Ерекше жағдай тек бірнеше есепті кезеңді қамтитын ұзақ іссапарларға қатысты мүмкін.
Тәуліктік төлемдерден әлеуметтік төлемдер ұсталуы керек пе
Жоқ, егер төлемдер ҚР Салық кодексінде белгіленген шектерге сай болса. ҚР Салық кодексінің 366-бабының 2) тармақшасына сәйкес, табыс болып танылмайды:
- ҚР ішіндегі тәуліктік — 6 АЕК-ке дейін;
- шетелдегі тәуліктік — 8 АЕК-ке дейін.
Жеңілдік іссапар мерзімі 40 күнтізбелік күннен аспаған жағдайда қолданылады. Демек, белгіленген нормалар шегінде тәуліктік төлемдерден ұсталмайды:
- ЖТС;
- МЗЖ;
- әлеуметтік салық;
- МӘМС;
- әлеуметтік аударымдар.
Тұру шығындарын өтеу: қызметкер туыстарында тұрған жағдайда
Жиі кездесетін жағдай — қызметкер іссапар кезінде туыстарының не таныстарының үйінде тұрып, тұрғын үй үшін шығындалмайды. Бұл жағдайда жұмыс берушінің тұру шығындарын өтеу міндеті, әдетте, туындамайды. Себебі Еңбек кодексі нақты және құжатпен расталған шығындарды өтеуді көздейді.
Егер мынадай құжаттар болмаса:
- қонақүй шоты;
- чек;
- жалға алу шарты;
- өзге растайтын құжат,
тұру шығындары өтелмейді.
Сонымен бірге компания ішкі құжаттарында қосымша кепілдіктер көздей алады. Мысалы:
- тұрақты төлем;
- жоғарырақ тәуліктік;
- растайтын құжаттарсыз өтемақы.
Алайда бұл – заңнама талабы емес, жұмыс берушінің құқығы.
Қорытынды
ҚР-дағы іссапар шығындарына салық салынбайды, бірақ бұл үшін Еңбек және Салық кодекстерінің талаптары сақталуы тиіс. Бухгалтер үшін аса маңызды:
- бұйрықты дұрыс ресімдеу;
- тәуліктік төлемдердің шектерін бақылау;
- растайтын құжаттарды алу;
- аванстық есептерді уақытылы қабылдау.
Рәсімдеудегі қателер ЖТС, әлеуметтік төлемдер бойынша қосымша есептеулерге және шығындарды КТС бойынша шегерімдерден алып тастауға әкелуі мүмкін.
