Қазақстанның салық заңнамасы кірісті жасыру, салық сомасын төмендету және салықтық міндеттемелерді бұзудың өзге түрлері үшін жауапкершілікті көздейді. Соңғы жылдары мемлекет цифрлық бақылау құралдарын белсенді дамытып келеді, бұл ұйымдарда да, жеке кәсіпкерлер мен жеке тұлғаларда да бұзушылықтарды анықтау ықтималдығын арттырады.
Салық төлеуден жалтару деген не
Салық төлеушілердің негізгі міндеттері Қазақстан Республикасының Салық кодексімен реттеледі. Қазақстанда салық төлеуден жалтару — бюджетке міндетті төлемдердің толық немесе ішінара төленбеуіне әкелетін қасақана іс-әрекет не әрекетсіздік.
Мұндай бұзушылықтарға мыналар жатады:
- салық салу объектілерін жасыру;
- салық салынатын базаны төмендету;
- салықтық есептілікке шынайы емес деректер енгізу;
- салық міндеттемелерін азайтуға бағытталған заңсыз схемаларды пайдалану;
- оларды аудару жөніндегі міндеттеме бола тұра салықтарды толық төлемеу.
Бұзушылықтың сипатына және келтірілген залалдың мөлшеріне қарай жауапкершілік әкімшілік те, қылмыстық та болуы мүмкін.
Салық бұзушылықтары үшін әкімшілік жауапкершілік
Егер бұзушылық қылмыстық құқық бұзушылық құрамына жетпесе, Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде (ҚР ӘҚБтК) көзделген әкімшілік жауапкершілік шаралары қолданылады.
Салықты төмендеткені үшін айыппұл
Ең жиі кездесетін бұзушылықтардың бірі — декларацияда салықтарды талап етілгеннен төмен көрсету. ҚР ӘҚБтК-нің 278-бабына сәйкес салықтар мен өзге де міндетті төлемдер сомасын төмендеткені үшін қосымша есептелген салық сомасының 80%-ы мөлшерінде айыппұл салынады.
Бұл ретте салық төлеуші міндетті:
- негізгі берешекті төлеуге;
- есептелген өсімпұлды төлеуге;
- әкімшілік айыппұлды төлеуге.
Салық салу объектілерін жасырғаны үшін жауапкершілік
Аса ауыр бұзушылық — салық салу объектілерін жасыру. ҚР ӘҚБтК-нің 275-бабына сәйкес айыппұл жасырылған салық салу объектісі бойынша төленуі тиіс салық сомасының 200%-ын құрайды. Сондықтан кіріс пен мүлікті толық жасыруға тырысу салықты есептеу кезіндегі қателерге қарағанда әлдеқайда үлкен қаржылық шығындарға әкелуі мүмкін.
Қашан қылмыстық жауаптылық туындайды
Төленбеген салықтар сомасы заңмен белгіленген шектен асса, жауапкершілік Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі бойынша туындауы мүмкін.
Жеке тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер үшін
ҚР ҚК-нің 244-бабы жеке тұлғалар мен жеке кәсіпкерлердің Қазақстанда салық төлеуден жалтарғаны үшін қылмыстық жауаптылықты көздейді. Норма берешек сомасы 2000 айлық есептік көрсеткіштен (АЕК) асқан жағдайда қолданылады.
Заңды тұлғалар үшін
Ұйымдардың басшылары мен өзге де лауазымды адамдарының жауаптылығы ҚР ҚК-нің 245-бабымен реттеледі. 2026 жылы салықтарды ірі мөлшерде — 50 000 АЕК-тен жоғары — төлемеген жағдайда қылмыстық жауаптылық туындауы мүмкін. Істің мән-жайына қарай кінәлі адамдарға мыналар тағайындалуы ықтимал:
- ірі айыппұлдар;
- бостандығын шектеу немесе айыру;
- белгілі бір лауазымдарды атқаруға не жекелеген қызмет түрлерімен айналысуға тыйым салу.
2026 жылғы салық заңнамасындағы өзгерістер
2026 жылы бірқатар өзгерістер күшіне енді, олар бір мезгілде жекелеген салықтық рәсімдерді жеңілдетіп, салық міндеттемелерінің орындалуына бақылауды күшейтеді.
101.01 нысанының күші жойылды
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап корпоративтік табыс салығы бойынша аванстық төлемдер сомасын есептеу жөніндегі 101.01 нысаны қолданылмайды. Бұл ұйымдарға түсетін әкімшілік жүктемені азайтады, алайда есепті кезең қорытындылары бойынша салық міндеттемелерін дәлірек жоспарлауды талап етеді.
Жалпыға бірдей декларациялаудың аяқталуы
Қазақстанда жалпыға бірдей декларациялаудың кезекті кезеңі аяқталды. Жаңа талаптарға сәйкес Қазақстан Республикасының барлық кәмелетке толған азаматтары 270.00 нысаны бойынша кірістер мен мүлік туралы декларация ұсынуға міндетті. Декларациялау жүйесін кеңейту салық органдарына жеке тұлғалардың кірістері, мүлкі және шығыстары туралы мәліметтерді салыстыруға мүмкіндік береді, бұл салықтық бақылаудың тиімділігін арттырады.
Салық міндеттемелері бойынша талап қою мерзімі
Салық органдары өткен кезеңдер бойынша салықтардың дұрыс есептелуін тексеруге құқылы. Шағын және орта кәсіпкерлік субъектілері үшін салық міндеттемелері бойынша талап қою мерзімі үш жылды құрайды. Осы кезеңде салық органдары мыналарды жүзеге асыра алады:
- тексерулер жүргізу;
- салықтарды қосымша есептеу;
- өсімпұл есептеу;
- заңнамада көзделген жауапкершілік шараларын қолдану.
Салық мониторингіне қатысатын салық төлеушілердің жекелеген санаттарына арнайы қағидалар қолданылуы мүмкін.
Салық төлеуші қателікті өзі анықтаса не істеу керек
Әрбір салықтың төмендетілуі қасақана жалтарумен байланысты бола бермейді. Қателер заңнаманың өзгеруінен, нормаларды қате қолданудан немесе техникалық дәлсіздіктерден туындауы мүмкін. Егер салық төлеуші салықтық тексеру басталғанға дейін қателікті өзі анықтаса, ол қосымша салық декларациясын ұсынуға құқылы.
Бұл жағдайда қажет болады:
- Түзетілген есептілікті тапсыру.
- Салық сомасын қосымша төлеу.
- Есептелген өсімпұлды төлеу.
Қателерді уақтылы түзету салық органдары анықтаған бұзушылықтар үшін көзделген анағұрлым қатаң шаралардың қолданылу тәуекелін азайтады.
Айыппұлдарға әкелетін жиі бұзушылықтар
Тәжірибеде көбіне мына қателер кездеседі:
- салық салынатын базаны төмендету;
- салықтық жеңілдіктерді дұрыс қолданбау;
- жекелеген салық салу объектілерін жасыру;
- декларацияларда шынайы емес деректерді көрсету;
- анықталған қателерді уақтылы түзетпеу.
Мұндай жағдайлардың алдын алу үшін заңнама өзгерістерін тұрақты қадағалап, есепке алу бағдарламаларын пайдаланып, есеп-қисаптың дұрыстығын тексеріп, ұйымның есеп саясатын уақытында жаңартып отыру қажет.
Қорытынды
Қазақстанда салық төлеуден жалтару әкімшілік айыппұлдардан бастап қылмыстық жауаптылыққа дейінгі елеулі салдарға әкеледі. Санкциялар көлемі бұзушылықтың сипаты мен төленбеген салықтар сомасына байланысты.
Бизнес пен кәсіпкерлер үшін ең қауіпсіз стратегия — салық міндеттемелерін уақтылы орындау, есептілікті тұрақты тексеру және анықталған қателерді жедел түзету. Мұндай тәсіл қаржылық тәуекелдерді азайтып, салық органдары тарапынан туындайтын даулардың алдын алуға көмектеседі.
