Неге бухгалтерге басшының ЭЦҚ-сын беруге болмайды
2026 жылдың шілдесінен бастап Қазақстанда «Электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы» заңның орнына Цифрлық кодекс қолданылады. 51-бапқа сәйкес ЭЦҚ-ның жабық кілтін басқа адамдарға беруге болмайды. Өзге біреудің кілтін қолдануға да тыйым салынады. Сертификат иесі жабық кілттің заңсыз қолжетімділіктен және пайдаланудан қорғалуын өзі қамтамасыз етуге міндетті — бұл талап Цифрлық кодекстің 58-бабында бекітілген.
Тағы бір маңызды жайт: 49-бапта белгіленген талаптар сақталса, электрондық цифрлық қолтаңба қолмен қойылған қолтаңбаға тең. Сол талаптардың бірі — қол қоюшы жабық кілтке заңды түрде иелік етуі тиіс.
Сондықтан бухгалтер директордың кілтімен қол қойған құжат бұл талапқа сай келмейді, басшы кілтті ерікті түрде берсе де.
Басшы қол қою құқығын бухгалтерге қалай бере алады
Цифрлық кодекстің 62-бабы заңды тұлғаның басшысына немесе оны алмастыратын тұлғаға қызметкерлерге электрондық құжаттарға қол қою өкілетін беруге рұқсат етеді. Бұл ретте бухгалтер өз атына рәсімделген жеке ЭЦҚ-ны және өзінің жабық кілтін қолданады. Оған басшының кілтін беру талап етілмейді.
Өкілет беру электрондық құжаттың заңдық күшін жоймайды. Егер құжат заң бойынша мөрмен куәландырылуы қажет болса, қызметкердің ЭЦҚ-сымен расталған электрондық нұсқа оған қол қойылып, мөр басылған қағаз құжатқа тең. Бұл талап Цифрлық кодекстің 61-бабында көзделген.
Қызметкердің ұйым атынан қол қою өкілеті құжат рәсімделетін цифрлық жүйеде тексеріледі.
2026 жылы қызметкерлер қандай ЭЦҚ сертификаттарын алады
2026 жылдың қыркүйегінен бастап ҚР Ұлттық куәландырушы орталығы (ҰКО) № 522/НҚ бұйрығымен бекітілген жаңа қағидалар бойынша сертификаттар береді.
Заңды тұлғалар үшін үш түрі көзделген:
- «Бірінші басшы» — ұйымның бірінші басшысына арналған.
- «Қол қою құқығы бар қызметкер» — заңды тұлға атынан берілген өкілет шегінде құжаттарға қол қоятын қызметкерге.
- «Ұйым қызметкері» — құжаттарға өз атынан қол қоятын қызметкерге.
Егер бухгалтерге компания атынан есептілікті қалыптастырып, оған қол қою қажет болса (мұны «1С:Бухгалтерия для Казахстана» жүйесінде ыңғайлы орындауға болады), оған «қол қою құқығы бар қызметкер» сертификаты қажет.
Сертификаттың қолданылу мерзімі кілтті сақтау тәсіліне байланысты:
- үш жыл — кілт чипі бар жеке куәлікте, бұлттық қоймада немесе қорғалған тасымалдағышта сақталса;
- бір жыл — кәдімгі электрондық тасымалдағышта немесе мобильді қосымшада қолданылса.
Кілттің құпиясөзі кемінде сегіз таңбадан тұруы тиіс: латын әріптері және сандар не арнайы таңбалар қамтылуы қажет.
Бухгалтерге қол қою құқығы бар ЭЦҚ-ны қалай алу керек
Сертификатқа өтінім ҰКО порталында онлайн беріледі. Ол үшін қажет:
- жарамды жеке куәлік;
- SMS алу үшін телефон;
- веб-камерасы бар компьютер немесе камерасы бар смартфон;
- NCALayer бағдарламасы.
Рәсімдеу тәртібі:
- ҰКО порталында заңды тұлғаларға арналған бөлімді ашып, «Қол қою құқығы бар қызметкер» санатын таңдаңыз.
- Ұйымның БСН-н енгізіп, оның атауын тексеріңіз.
- Өзіңіздің ЖСН-ні және телефон нөмірін енгізіп, оны SMS-код арқылы растаңыз.
- Веб-камера немесе смартфон камерасы арқылы бейнеидентификациядан өтіңіз.
- Кілтті сақтау тәсілін таңдаңыз. ҰКО қорғалған тасымалдағышты пайдалануды ұсынады.
- Өтінімді растаңыз және оның нөмірін сақтаңыз.
Осыдан кейін өтінімді ұйымның бірінші басшысы ҰКО жеке кабинетінде «Қызметкерлердің ЭЦҚ-сы» қойындысында растауы қажет.
Жаңа қағидаларға сәйкес, егер басшы тиісті өкілеттіктерді алдын ала берсе, өтінімді басқа қызметкер де растай алады. Ол қызметкерде «қол қою құқығы бар қызметкер» сертификаты болуы тиіс.
ҰКО жеке кабинетіне кіру үшін қосымша тексеру қажет — SMS-код немесе цифрлық құжат коды арқылы.
Сертификаттарды растау және кері қайтару құқығын қызметкерге қалай беру керек
Басшы басқа қызметкерге қызметкерлердің кілттерін растау және кері қайтару өкілетін бере алады. Ол үшін:
- ҰКО жеке кабинетінде «Қызметкерлердің ЭЦҚ-сы» қойындысын ашып, «Өкілеттерді беру» бөліміне өтіңіз.
- «Өкілет беру» батырмасын басып, қажетті қызметкерді ЖСН бойынша табыңыз.
- «Өкілет беру» белгісін қойып, өтінімді растаңыз.
- Өз ЭЦҚ-ңызбен өзгерістерге қол қойыңыз.
Басшы, мысалы, қызметкер жұмыстан шыққанда, оның сертификатын кері қайтарып ала алады. Бұл құқықты да уәкілетті қызметкерге беруге болады.
ЖК бухгалтері кәсіпкердің кілтінсіз есептілікті қалай тапсыра алады
Жеке кәсіпкердің бухгалтері сенімхат бойынша оның мүдделерін қорғай алады және құжаттарға өз ЭЦҚ-мен қол қояды. Өкіл тағайындау тәртібі ҚР Салық кодексінің 40-бабында белгіленген. ЖК нотариатта куәландырылған немесе соған теңестірілген сенімхат береді. Заңды тұлға өкілді құрылтай құжаттарына немесе сенімхатқа сәйкес тағайындайды.
Бұдан бөлек, салық төлеуші өкілді оның өкілетін көрсетіп, салық органының жүйесі арқылы электрондық құжатта айқындай алады. ИС ИСНА бұл әрекетті салық төлеушінің профилінде орындауға болады:
- «Өкілдер мен құқықтар» қойындысын ашыңыз.
- «Өкілдерді басқару» блогында «Қосу» батырмасын басыңыз.
- Өкілдің құқықтарын және өкілет мерзімін көрсетіңіз.
Өкіл тағайындалғаннан кейін бухгалтер өз ЭЦҚ-мен жүйеге кіріп, берілген құқықтар шегінде әрекеттер орындай алады.
Бұл ретте өкілдің әрекеттері салық төлеушінің өзі жасаған әрекеттері ретінде танылады. Сондықтан бухгалтер тапсырған есептілік үшін жауапкершілік ЖК немесе ұйымға жүктеледі. Нотариалды сенімхат бухгалтерге кәсіпкер атынан әрекет ету құқығын береді, бірақ оған ЭЦҚ-ның жабық кілтін беруге рұқсат етпейді.
2026 жылғы 13 қазаннан бастап ЭСФ бойынша не өзгерді
2026 жылғы 13 қазанда қаржы министрінің № 646 бұйрығы күшіне еніп, электрондық шот-фактураларды жазып беру қағидаларына өзгерістер енгізілді. Енді ЭСФ-ты заңды тұлғаның, жеке кәсіпкердің немесе уәкілетті тұлғаның ЭЦҚ-сы растайды.
ЭСФ АЖ-де заңды тұлғаны тек бірінші басшы тіркей алады. Компания атынан жасалған келісімді ол бір мезгілде жеке ЭЦҚ-мен, өзінің ЖСН-і көрсетілген заңды тұлғаның ЭЦҚ-мен және биометрияны қолдана отырып куәландырады.
Қызметкерлер мен мердігерлердің өкілеттері ЭСФ АЖ-де тікелей электрондық сенімхатпен ресімделеді. Бұл ретте төмендегі қағидалар қолданылады:
- заңды тұлғаның басшысы уәкілетті қызметкерді немесе тапсырма шарты бойынша әрекет ететін сенім білдірілген өкілді — заңды тұлғаны тағайындай алады;
- ЖК уәкілетті тұлғаны тағайындап, оның өкілет мерзімін көрсете отырып ЭСФ жасауға, қарауға және басып шығаруға құқық бере алады;
- сенімхат қайта сенім жүктеу құқығынсыз ресімделеді;
- басшы берілген құқықтарды өзгерте алады және сенімхатты кері қайтарып ала алады;
- заңды тұлға ЭСФ-қа қол қою құқығын бірнеше қызметкерге бір уақытта бере алады;
- күші жойылған сенімхат келесі күннен кешіктірмей кері қайтарып алынуға тиіс.
Салық төлеушіге тәуекел айқындалса, жасалған ЭСФ-ты оны рәсімдеген тұлғаның биометриясымен қосымша растау талап етіледі. Тексеру тәулігіне бір рет өтіледі, барлығы үш талпыныс беріледі. Биометриялық тексеруден сәтті өтпей ЭСФ жазып беру мүмкін емес.
Салық органдары ЭЦҚ беруді қалай анықтай алады
Бөгденің ЭЦҚ-сын пайдалануды анықтаудың бір тәсілі — салық есептілігін жіберетін IP-мекенжайларды талдау. Бірнеше компания немесе ЖК бір IP-мекенжайдан есеп тапсыратын болса, құжаттарға кім нақты қол қоятынын тексеруге себеп болуы мүмкін.
ЭСФ АЖ-де де қол қоюшылар туралы деректер сақталады: ұйымның ЭЦҚ-сы, уәкілетті тұлғаның ЭЦҚ-сы және шот-фактураны жасаған адамның Т.А.Ә. жеке көрсетіледі. Сонымен қатар, 2026 жылғы 9 қазаннан бастап басқа адамдарға жабық кілт беруге тыйымды бақылауға арналған тексеру парағының жаңа редакциясы қолданылады.
ЭЦҚ-ны беру және өзгенің ЭЦҚ-сын пайдалану үшін айыппұл
Жауапкершілік ҚР ӘҚБтК-нің 640-бабында көзделген. Айыппұл мөлшері бұзушылықтың сипатына және жауапқа тартылатын тұлғаның санатына байланысты. 2026 жылы АЕК 4 325 теңге.
Жабық кілтті беру үшін айыппұл
ЭЦҚ-ның жабық кілтін басқа тұлғаға заңсыз беру үшін ӘҚБтК-нің 640-бабының 5-бөлігі бойынша айыппұл қарастырылған:
| Бұзушы санаты | Айыппұл |
|---|---|
| Жеке тұлғалар | 10 АЕК — 43 250 теңге |
| Лауазымды адамдар, шағын кәсіпкерлік субъектілері және КЕҰ | 15 АЕК — 64 875 теңге |
| Орта кәсіпкерлік субъектілері | 30 АЕК — 129 750 теңге |
| Ірі кәсіпкерлік субъектілері | 150 АЕК — 648 750 теңге |
Өзгенің кілтін пайдалану үшін айыппұл
Өзге тұлғаның ЭЦҚ жабық кілтін пайдалану үшін ӘҚБтК-нің 640-бабының 6-бөлігі бойынша айыппұл көзделген:
| Бұзушы санаты | Айыппұл |
|---|---|
| Жеке тұлғалар | 50 АЕК — 216 250 теңге |
| Лауазымды адамдар, шағын кәсіпкерлік субъектілері және КЕҰ | 100 АЕК — 432 500 теңге |
| Орта кәсіпкерлік субъектілері | 150 АЕК — 648 750 теңге |
| Ірі кәсіпкерлік субъектілері | 200 АЕК — 865 000 теңге |
Сондай-ақ 640-баптың 4-бөлігінде өз жабық кілтін қорғау шараларын қабылдамаған сертификат иесіне 50 АЕК (216 250 теңге) айыппұл қарастырылған.
Қандай айыппұл бухгалтерге, қандайы басшыға салынады
Егер бухгалтер директордың немесе ЖК-ның кілтін пайдаланса, бұл бұзушылық үшін жауапкершілік ӘҚБтК-нің 640-бабының 6-бөлігінде көзделген. Айыппұл мөлшері бухгалтерді қандай мәртебеде жауапқа тартқанына байланысты:
- жеке тұлға ретінде — 50 АЕК (216 250 теңге);
- лауазымды адам ретінде — 100 АЕК (432 500 теңге).
Жабық кілтін басқа адамға берген басшыға немесе ЖК-ға 640-баптың 5-бөлігі бойынша айыппұл салынады. Оның мөлшері бұзушы санатына қарай айқындалады.
Кілт иесінің келісімі мен нотариалды сенімхат жабық кілтті беруге қойылған тыйымды алып тастамайды және жауапкершіліктен босатпайды.
Компаниялар мен ЖК ЭЦҚ бойынша айыппұлдан қалай сақтала алады
Бухгалтердің құжаттарға заңды түрде қол қоюы және есептілікті тапсыруы үшін компания мен кәсіпкерге мына қадамдарды орындау қажет:
- Басшының кілтін беруден бас тарту. Егер жабық кілтті өзге қызметкерлер пайдаланған болса, сертификатты кері қайтарып, жаңасын рәсімдеу.
- Бухгалтерге жеке ЭЦҚ алу. Компания атынан құжаттарға қол қоятын қызметкерге «қол қою құқығы бар қызметкер» сертификаты қажет.
- Қол қою өкілетін рәсімдеу. Басшы Цифрлық кодекстің 62-бабына сәйкес бухгалтерге қол қою құқығын беруі тиіс.
- Жұмыс жүйелеріндегі қолжетімділікті баптау. Бухгалтерге ИС ИСНА және ЭСФ АЖ-де қажетті құқықтарды беру.
- Бухгалтерге өкілдік рәсімдеу. Жеке кәсіпкер сенімхат береді немесе ИС ИСНА жүйесінде бухгалтерді өкіл ретінде тағайындайды.
- Жұмыстан шыққанда өкілетті кері қайтарып алу. Қызметкер кеткеннен кейін оның сертификаты мен электрондық сенімхаттарын кері қайтарыңыз.
- Басшы ауысқанда ЭЦҚ-ны қайта рәсімдеу. Заңды тұлғаның сертификаты Цифрлық кодекстің 59-бабына сәйкес кері қайтарылады, ал жаңа басшы өз сертификатын алады.
Осылайша, бухгалтер есептілікке әрі электрондық құжаттарға өз ЭЦҚ-сы арқылы және тек берілген өкілет шегінде ғана қол қоя алады. Басшының кілтін беру — жұмысты делегирлеу тәсілі емес, екі тарапқа да айыппұл салынуы мүмкін бұзушылық.
